Son güncelleme:
Ortak Velayet: Ortak velayet, boşanma sonrası ana-babanın çocuk üzerindeki velayet haklarını birlikte kullanmaya devam etmesini ifade eder. Türk hukukunda 2017 Yargıtay HGK kararı ile dar koşullarda kabul edilmiş; AİHM içtihadı ile uyum amacı taşır. Eşlerin işbirliği yapma kapasitesi, çocuğun yararı, coğrafi yakınlık ve çocuğun beyanı ortak velayetin uygulanma kriterleridir; Yargıtay denetimi yoğundur.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Velayet
Velayet, Türk Medeni Kanunu m.335-351 arasında düzenlenen ve ana-babanın küçük veya kısıtlı çocuğu üzerindeki bakım, gözetim, eğitim, temsil ve mal yönetim hak ve yükümlülükleri bütünüdür. Evlilik içinde ana-baba tarafından birlikte kullanılır; boşanmada TMK m.182 uyarınca hâkim velayeti eşlerden birine verir. Kaldırma (m.348) ve değiştirme (m.349) çocuğun üstün yararına bağlıdır; anayasal dayanağı AY m.41 aile ve çocuk korumasıdır.
Boşanmanın Mali Sonuçları
Boşanmanın mali sonuçları, Türk Medeni Kanunu m.174-178 arasında düzenlenen ve boşanma kararıyla birlikte eşler arasında doğan parasal yükümlülükleri ifade eder. Dört ana başlıkta toplanır: maddi tazminat (m.174/1), manevi tazminat (m.174/2), yoksulluk nafakası (m.175) ve mal rejimi tasfiyesi (m.202 vd). Ayrıca tedbir nafakası ve iştirak nafakası boşanma sürecinde gündeme gelir. Zamanaşımı TMK m.178 uyarınca boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıldır.
Çocuğun Üstün Yararı
Çocuğun üstün yararı, velayet, vesayet ve aile hukuku işlemlerinde hâkimin temel ölçütü olarak uyguladığı ve çocuğun fiziksel, psikolojik, sosyal ve eğitim ihtiyaçlarının önceliği esasına dayanan ilkedir (TMK m.182, BM Çocuk Hakları Sözleşmesi m.3). Velayet kararı, kişisel ilişki kurma hakkı, evlat edinme ve nafaka tespitlerinde çocuğun üstün yararı kararın çekirdeğidir.
Anlaşmalı Boşanma
Anlaşmalı boşanma, Türk Medeni Kanunu m.166/3'te düzenlenen ve eşlerin boşanmanın tüm hüküm ve sonuçları üzerinde anlaşarak açtığı özel bir boşanma yoludur. En az bir yıllık evlilik, ortak başvuru veya açılan davanın diğer eşçe kabulü, hâkim huzurunda bizzat beyan ve hâkim tarafından uygun bulunacak mali ile çocuklara ilişkin düzenlemeleri içeren protokol kümülatif olarak aranır. Kusur incelemesi yapılmaz; hâkimin denetimi protokolün makul olması ve çocuk yararı ile sınırlıdır.
İştirak Nafakası
İştirak nafakası, Türk Medeni Kanunu m.182'de düzenlenen ve boşanma kararıyla velayeti kendisine verilmeyen eşin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine mali gücüne göre katılma yükümlülüğüdür. Velayet düzenlemesiyle birlikte hâkim tarafından resen hükmedilir ve çocuk ergin olana kadar ödenir; eğitimi devam ediyorsa süre uzayabilir. Miktar çocuğun ihtiyaçları ve yükümlünün mali gücüne göre belirlenir. Yoksulluk nafakasından farkı eş değil çocuk yararına olmasıdır.
Boşanma
Boşanma, hâkim kararıyla evlilik birliğinin sona ermesi olup Türk Medeni Kanunu m.161-184 arasında düzenlenen aile hukuku kurumudur. Özel sebepler (zina, hayata kast, suç işleme, terk, akıl hastalığı) ve genel sebep (evlilik birliğinin temelinden sarsılması) olmak üzere sınırlı sayıdaki sebeplere dayanır. Dava aile mahkemesinde açılır; sonuç olarak kişisel hükümlerin yanı sıra velayet, nafaka, maddi-manevi tazminat ve mal rejimi tasfiyesi gibi mali etkiler doğurur.
Velayetin Kaldırılması
Velayetin kaldırılması, ana-babanın velayet hakkının çocuğun üstün yararına aykırı ağır kusurlu davranışları sebebine dayanarak mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir (TMK m.348). Çocuğa karşı ihmal, istismar, şiddet, alkol/uyuşturucu bağımlılığı, ağır cezai mahkûmiyetler kaldırma sebebi olabilir. Velayet kaldırılan ebeveyn için kişisel ilişki kurma hakkı sınırlanabilir veya tamamen sona erebilir.
Velayetin Değiştirilmesi
Velayetin değiştirilmesi, boşanma sonrası velayet sahibi ebeveynin yetkisi devam ederken çocuğun üstün yararı bakımından velayetin diğer ebeveyne geçmesinin gerekli görülmesidir (TMK m.349). Velayet sahibinin yer değiştirmesi, yeni evlilik, ihmal, çocuğun beyanı veya yaşam koşullarının değişmesi sebep olabilir. Kaldırma davasından farklı olarak ağır kusur aranmaz; çocuğun yararı esastır.
Ortak velayet, boşanma sonrası ana-babanın çocuk üzerindeki velayet haklarını birlikte kullanmaya devam etmesi uygulamasıdır. Türk hukukunda uzun süre kabul edilmemiş, 2017 yılında Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararı (HGK 2017) ile dar koşullarda kabul edilmiştir. AİHM içtihadı ve modern aile hukuku reformlarıyla uyum amacı taşır.
Yargıtay HGK 2017 kararı ile öngörülen koşullar:
Ortak velayetin uygulanmasında:
| Özellik | Ortak Velayet | Tek Velayet |
|---|---|---|
| Velayet sahibi | Her iki ebeveyn | Tek ebeveyn |
| Kararlarda | Birlikte | Tek başına |
| Çocuğun yerleşimi | Karma veya birinde | Tek ebeveynde |
| İş birliği gerekli | Çok yüksek | Daha az |
| Çatışma riski | Daha yüksek | Daha düşük |
| Çocuğun her iki ebeveynle bağı | Güçlü | Daha az |
Türk hukukunda ortak velayet hâlâ:
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Türkiye aleyhine kararları (örn. Mama vs Türkiye 2014):
Ortak velayet, HMGS Medeni Hukuk sınavlarında çağdaş aile hukuku sorularında test edilir. Tipik konular:
Velayet, Çocuğun Üstün Yararı, Velayetin Kaldırılması, Velayetin Değiştirilmesi, Boşanma, Anlaşmalı Boşanma, İştirak Nafakası ve Boşanmanın Mali Sonuçları ortak velayetin uygulama bağlamını oluşturur.