Son güncelleme:
Vasi: Vasi, vesayet altındaki kişinin kişisel ve malvarlığı menfaatlerini korumak amacıyla Türk Medeni Kanunu m.413-418 uyarınca sulh hukuk mahkemesince atanan yasal temsilcidir. Vesayet altındakinin yakınları öncelikli adaydır (TMK m.414); vasilik kamu görevi niteliğindedir, zorunlu görev süresi iki yıldır. Vasi verdiği zararlardan kişisel olarak sorumludur; devlet ikinci derecede sorumlu tutulur.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Sınırlı Ehliyetsiz
Sınırlı ehliyetsiz, TMK m.16 uyarınca ayırt etme gücüne sahip olup ergin olmayan (küçük) veya kısıtlı olan kişidir. Sınırlı ehliyetsizler, kanunî temsilcinin (veli veya vasi) rızasıyla kendilerini borç altına sokabilir ve hak edinebilir. Karşılıksız kazanmalarda (hediye, miras kabulü) ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarda (nişanlanmayı bozma, evlenme izni isteme) rıza aranmaz. Kanunî temsilcinin rızası olmadan yapılan borçlandırıcı işlemler askıda hükümsüzdür.
Kayyım
Kayyım, belirli bir iş, mal veya durum için sınırlı yetki ile atanan yasal temsilcidir. Türk Medeni Kanunu m.426-435 arasında düzenlenir. Üç türü vardır: temsil kayyımlığı (ergin kişinin bir işinin yapılamaması), yönetim kayyımlığı (belli malvarlığının yönetimi) ve irat kayyımlığı (savurganlık tehlikesi). Kayyımlık, kişinin fiil ehliyetini etkilemez; vesayet ve yasal danışmanlıktan ayrılır.
Vesayetten Kaldırma
Vesayetten kaldırma, vesayet sebebinin ortadan kalkması durumunda mahkeme kararıyla vesayet hükümlerinin sona erdirilmesidir (TMK m.469-474). Akıl hastalığının iyileşmesi, bağımlılığın kontrol altına alınması, çocuğun erginleşmesi sebep olabilir; sulh hukuk mahkemesi tıbbi rapor ve sosyal inceleme ile karar verir. Karar tarihinden itibaren kişi tam ehliyetli sıfatına döner.
Kanuni Temsilci
Kanuni temsilci, fiil ehliyeti tam olmayan kişi adına ve hesabına hukuki işlem yapma yetkisine sahip kişidir; küçükler için ana-baba (TMK m.342, velayet), kısıtlılar için vasi (TMK m.398) ve gerekli hâllerde kayyım (TMK m.426) kanuni temsilci sıfatını taşır. Yetkilerin sınırları, hesap verme yükümlülüğü ve mahkeme denetimi kanunla açıkça belirlenir; mahkeme onayı bazı işlemler için zorunludur.
Türk Medeni Kanunu (TMK)
Türk Medeni Kanunu (TMK), 22 Kasım 2001 tarihinde kabul edilip 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 4721 sayılı kanundur; 1926 tarihli 743 sayılı eski Medeni Kanun'un yerini almıştır. Medeni hukukun temel kaynağı olan kanun, Başlangıç hükümleri (m.1-7) ile Kişiler, Aile, Miras ve Eşya olmak üzere dört kitaptan oluşur ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile bütünleşerek özel hukukun çekirdek mevzuatını kurar.
Tam Ehliyetsiz
Tam ehliyetsiz, TMK m.15 uyarınca ayırt etme gücü bulunmayan kişidir; küçük yaşta veya ayırt etme gücünü kaldıran akıl hastalığı/zayıflığı nedeniyle bu sınıfa girer. Tam ehliyetsizlerin kendi başlarına yaptıkları hukukî işlemler, kanunî istisnalar dışında kesin hükümsüzdür. Kanuni temsilcileri (veli veya vasi) tam ehliyetsiz adına işlem yapar. Kural olarak haksız fiilden de sorumlu değildirler; ancak TBK m.65 uyarınca hakkaniyet gereği tazminata mahkûm edilebilirler.
Yasal Danışman Türleri
Yasal danışman türleri, sınırlı ehliyetli kişilerin belirli işlerinde yardım eden danışmanların görev kapsamına göre yapılan ayrımdır (TMK m.429). Oy danışmanı dava açma, taşınmaz devri gibi işlerde danışmanın onayını gerektirir; yönetim danışmanı kişinin malvarlığını yönetir; karma danışman her iki yetkiyi birleştirir. Hâkim atama kararında danışman türünü belirler.
Ayırt Etme Gücü
Ayırt etme gücü (temyiz kudreti), TMK m.13 uyarınca kişinin yaptığı fiilin anlam ve sonuçlarını kavrayabilme ve iradesine göre hareket edebilme yeteneğidir. Fiil ehliyetinin üç temel unsurundan biridir; yaşın küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzer sebeplerle bu güçten yoksun olan kişilerin yaptığı işlemler kanunî istisnalar dışında kesin hükümsüzdür (TMK m.15). Ayırt etme gücü olayın özelliğine göre her durum için ayrı ayrı değerlendirilir.
Tüzel Kişi
Tüzel kişi, TMK m.47 uyarınca belirli bir amaca özgü, kendine özgü malvarlığı ve organları bulunan ve hukuk düzeninin kişilik tanıdığı kişi topluluğu veya mal topluluğudur. Gerçek kişiden farklı olarak hukuki bir varlık olarak kurulan tüzel kişiler; dernek, vakıf, şirket gibi biçimler alır. Tüzel kişilik doğumla değil tescil veya tanınmayla kazanılır; amacı ve kanuni kapsamıyla sınırlı hak ehliyetine sahiptir (TMK m.48). Organ teorisiyle hareket eder.
Vakıf
Vakıf, TMK m.101 uyarınca gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemesiyle kurulan tüzel kişiliktir. Üye değil malvarlığı esaslıdır; vakıf, vakfedenin iradesine uygun biçimde yönetilir. Mahkeme kararı ile tüzel kişilik kazanır; Vakıflar Genel Müdürlüğü denetimine tabidir. 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ayrıntıyı düzenler. Amaç değişikliği dar şartlara bağlıdır (TMK m.113 — cy près ilkesi).
Kişilik Hakkı (TMK)
Kişilik hakkı (TMK m.23-25), kişinin maddî ve manevî varlığını koruyan mutlak, şahsa sıkı sıkıya bağlı, devredilemez ve vazgeçilemez haktır. Hayat, vücut bütünlüğü, sağlık, özgürlükler, şeref-haysiyet, özel hayat, aile hayatı, ad, resim, ses ve kişisel veriler bu hakkın koruma alanındadır. Saldırı hâlinde TMK m.25 kapsamında saldırının önlenmesi, durdurulması, tespiti davaları; TBK m.58 kapsamında maddî ve manevî tazminat istemi mümkündür.
Hâkimin Takdir Yetkisi
Hâkimin takdir yetkisi, TMK m.4 gereğince kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini takdir etmeye emrettiği konularda hâkimin hukuka ve hakkaniyete göre karar vermesini ifade eder. Takdir yetkisi keyfî bir yetki değildir; hukuk içinde kalmak, yasa ve içtihatlara uygun davranmak, gerekçelendirmek ve hakkaniyeti gözetmek sınırlarına tabidir. Tazminat miktarı, nafaka takdiri, boşanma kusur oranı ve benzeri pek çok alanda Yargıtay denetimine konu olur.
Vesayet Hesabı
Vesayet hesabı, vasinin vesayet altındaki kişinin malvarlığı yönetimine ilişkin vesayet makamına sunduğu periyodik mali rapordur (TMK m.460). İki yılda bir düzenli olarak verilir; gelir-gider dökümünü, yatırım hesabını ve önemli işlemleri içerir. Hesabın denetimi sulh hukuk mahkemesi tarafından yapılır; eksik veya hatalı hesap vasinin tazminat sorumluluğunu doğurabilir.
Ergin (Erginlik)
Ergin, TMK m.11 uyarınca onsekiz yaşını doldurmuş kişidir; erginlik tam fiil ehliyetinin temel ön şartıdır. Üç yolla kazanılır: (i) onsekiz yaşın doldurulması, (ii) onaltı yaşını doldurmuş ve ayırt etme gücü bulunan kişinin mahkeme izniyle evlenmesi (TMK m.11/2, 124), (iii) onbeş yaşını dolduran küçüğün veli ve vasısının rızasıyla mahkemece ergin kılınması (TMK m.12). Evliliğin sona ermesi erginliği ortadan kaldırmaz.
Vesayet
Vesayet, velayet altında olmayan küçüklerin ve kısıtlıların kişisel ve mal varlığı menfaatlerinin kamu denetimi altında korunmasını sağlayan aile hukuku kurumudur. Türk Medeni Kanunu m.396-494 arasında düzenlenir. Vesayet dar anlamı yanında geniş anlamda kayyımlık ve yasal danışmanlığı da kapsar; vesayet makamı sulh hukuk, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. Vasi atanması ve devletin denetim yükümlülüğü temel unsurlardır.
Sulh Hukuk Mahkemesi (Vesayet)
Sulh hukuk mahkemesi vesayet işlevinde, vesayet altındaki kişinin korunması, vasi/kayyım atanması ve vesayet hesaplarının denetlenmesinde yetkili mahkemedir (TMK m.397). Vesayet açma, vesayetten kaldırma, vasinin görevden alınması, mahkeme onayı gerektiren önemli işlemler ve hesap denetimi sulh hukuk mahkemesinin görev alanındadır. Aile mahkemesinden farklı olarak vesayet yargısı sulh seviyesindedir.
Vesayet Makamı
Vesayet makamı, Türk Medeni Kanunu m.397 uyarınca vesayet işlerinin birinci derecede yürütüldüğü resmi mercidir ve görevi sulh hukuk mahkemesine verilmiştir. Vasi atar, kısıtlı veya küçüğün malvarlığı işlemlerine izin verir, yıllık hesabı inceler ve kayyım atar. Denetim makamı olan asliye hukuk mahkemesi ise TMK m.462-463 kapsamında önemli işlemlere onay verir ve vesayet makamı kararlarına itirazları karara bağlar.
Vasinin Görevleri
Vasinin görevleri, vesayet altındaki kişinin temsili, mal yönetimi ve kişisel ihtiyaçlarının karşılanmasıdır (TMK m.448-451). Vasi, kişinin kanuni temsilcisi olarak hukuki işlemlerde temsil eder; mal varlığını korur ve yönetir; sağlık, eğitim ve barınma ihtiyaçlarını sağlar. Periyodik hesap verme yükümlülüğü, mahkeme onayı gerektiren işler ve özen ve sadakat sorumluluğu vasinin temel yükümlülükleridir.
Dernek
Dernek, TMK m.56 uyarınca gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere sürekli olarak birleşmesiyle oluşan tüzel kişiliktir. Dernekler tüzük hazırlayarak en büyük mülki idare amirliğine başvurur; eksiklik yoksa tescil ile tüzel kişilik doğar. Üye esaslıdır; gönüllülük, demokratik yönetim ve kâr amacı gütmeme ilkelerine tabidir. 5253 sayılı Dernekler Kanunu usulü düzenler; Anayasa m.33 dernek kurma özgürlüğünü güvence altına alır.
Sınırlı Ehliyetli
Sınırlı Ehliyetli, ergin ve [Ayırt Etme Gücü](/sozluk/medeni-hukuk/ayirt-etme-gucu)ne sahip olmasına rağmen mahkeme kararıyla [Yasal Danışman](/sozluk/medeni-hukuk/yasal-danisman) atanmış kişidir; TMK m.429 hükmüne dayanır. Bu kişi ehliyetinin tümünü kaybetmez; kanunda sayılan belirli işlemler için yasal danışmanın onayı zorunludur. [Tam Ehliyetli](/sozluk/medeni-hukuk/tam-ehliyetli)den daha sınırlı, [Sınırlı Ehliyetsiz](/sozluk/medeni-hukuk/sinirli-ehliyetsiz)den daha geniş yetkilidir.
Vasi, vesayet altındaki kişinin kişi ve malvarlığı menfaatlerini korumak üzere vesayet makamı (sulh hukuk mahkemesi) tarafından atanan yasal temsilcidir. Türk Medeni Kanunu m.413-418 arasında "Vasiliğin Kabulü ve Kaçınılması" başlığıyla düzenlenmiş olup, vesayet kurumunun taşıyıcı figürüdür.
Vasilik üç temel özelliğe sahiptir:
Kanun öncelik sıralamasını şöyle çizer:
Hâkim, vesayet altındakinin üstün yararını gözeterek bu sıradan ayrılabilir (TMK m.414/2). Ayrıca ayırt etme gücü bulunan ergin kişi vasilik için kendisine öncelik verilmesini talep edebilir.
Kesin engeller şunlardır:
Belirli sebepler varsa kişi vasiliği kabul etmeyebilir:
Sebepler vesayet makamına bildirilir; makam geçerli görürse kabul etmeme hakkı tanır.
Vesayet altındakinin eğitimi, sağlığı, barınması gibi kişisel menfaatleri gözetir.
Vesayet altındaki sınırlı ehliyetsiz ise kişilik haklarına ilişkin bazı işlemleri bizzat yapar (evlenme rızası, vasiyet); tam ehliyetsiz ise vasi tüm işlemlerinde temsilcidir.
Vasi, görevini yaparken kusuru nedeniyle vesayet altındakine verdiği zararı tazmin etmekle yükümlüdür. Sorumluluk genel haksız fiil kuralları değil, sözleşmeden doğar gibi objektif sorumluluktur; vasi kusursuz olduğunu ispatla kurtulabilir.
Vasiden zarar tazmin edilemezse devlet ikinci derecede sorumludur; vesayet organlarının (vesayet makamı, denetim makamı) denetim eksikliği nedeniyle.