Hukuki Niteliği
"Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar, yasal temsilcilerinin rızası olmadıkça, kendi işlemleriyle borç altına giremezler. Karşılıksız kazanmalarda ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada bu rıza gerekli değildir." — TMK m.16
Sınırlı ehliyetsiz, fiil ehliyetinin dört sınıfından biridir. Ayırt etme gücü bulunan, ancak erginlik veya kısıtlılık eksikliği sebebiyle tam ehliyetli sayılamayan kişilerdir. Türk Medeni Kanunu m.16 bu kişilerin işlem ehliyetini düzenler.
Kimler Sınırlı Ehliyetsizdir?
1. Ayırt Etme Gücüne Sahip Küçükler
Ayırt etme gücüne ulaşmış ama henüz ergin olmayan çocuklar (pratikte 10-18 yaş aralığı, somut olay değerlendirmesiyle). Kanuni temsilcileri veli(ler) veya eğer velayetleri yoksa vasidir.
2. Ayırt Etme Gücüne Sahip Kısıtlılar
Kısıtlı olan ancak ayırt etme gücünü koruyan kişiler. Örneğin bir yıllık hapis cezası gereği kısıtlanmış ama psikolojik olarak ehil biri. Kanuni temsilcisi vasidir.
Yapabileceği İşlemler
A. Kanunî Temsilcinin Rızasıyla Borçlandırıcı İşlemler
Sınırlı ehliyetsiz, veli veya vasisinin rızası (önceden izin veya sonradan icazet) ile her türlü hukukî işlemi yapabilir: alım-satım, kira, istisna, hizmet sözleşmesi, sigorta, kefalet (bazı istisnalar var).
Rıza Şekli
Rıza açık, üstü kapalı veya zımnî olabilir; belirli bir şekle tabi değildir (işlem şekle tabi ise rıza da aynı şekilde olmalıdır). Önceden verilen rıza izin, sonradan verilen rıza icazet olarak adlandırılır.
Vesayet Dairesi veya Denetim Makamı Onayı
Bazı önemli işlemler (taşınmaz devri, kefalet, meslek edinme, şirket kurma, miras sözleşmesi gibi — TMK m.462-464) için sadece veli/vasinin rızası yetmez; ayrıca vesayet dairesi veya denetim makamı (sulh hukuk hâkimi) onayı gereklidir.
B. Tek Başına Yapabildiği İşlemler
Sınırlı ehliyetsiz kanuni temsilcinin rızası olmadan:
- Karşılıksız Kazanmalar: Hediye kabulü, mirası reddetmeme, vasiyet lehine olma. Borç doğurmadığı için zararsız sayılır.
- Kişiye Sıkı Sıkıya Bağlı Haklar: Nişanlanmayı bozma, evlenme izni isteme, soybağı davası açma, soyadı itirazı.
- Günlük Basit İşlemler: Otobüs bileti, ekmek alımı gibi mutat işlemler (doktrin ve içtihat). Pratikte aile rızası zımnen var kabul edilir.
- Serbest Malvarlığı Tasarrufu: Kişinin meslek kazancı (TMK m.453), veli/vasi tarafından serbest bırakılan malvarlığı.
Kanuni Temsilcinin Rızası Olmadan Yapılan İşlemler
Askıda Hükümsüzlük
Sınırlı ehliyetsiz kişinin rıza gerektiren bir işlemi rızasız yapması hâlinde işlem askıda hükümsüzdür: kanuni temsilci icazet verirse geçerli olur, vermezse geçersiz kalır. Askıda hükümsüzlük, karşı tarafı da belirsizlikte tutar.
Karşı Tarafın Hakları
Askıda işlemin karşı tarafı, kanuni temsilciye makul süre verip rıza talep edebilir; süresi içinde cevap gelmezse icazet verilmemiş sayılır ve karşı taraf da bağlı olmaktan kurtulur.
Sınırlı Ehliyetsizin Kendi İcazeti
Kişi erginlik yaşına ulaşınca veya kısıtlılık kalkınca, askıdaki işleme kendisi icazet verebilir. İcazet verilince işlem geçerli; vermezse hükümsüz sayılır.
Haksız Fiil Sorumluluğu
Ayırt etme gücü olan sınırlı ehliyetsiz, haksız fiilden tam sorumludur (TBK m.49). Haksız fiilde kanuni temsilcinin rızası aranmaz; küçük veya kısıtlı kişi kendi fiilinin sonuçlarına katlanır. Ayrıca TMK m.369 velayetli çocuğun fiilinden anne-babanın kusursuz sorumluluğunu (ev reisinin sorumluluğu) düzenler.
Ticari Faaliyet
Sınırlı ehliyetsiz kural olarak ticari faaliyet yürütemez; ancak kanuni temsilcinin rızası ve vesayet dairesi onayı ile belirli bir iş yeri işletebilir (TMK m.453). 18 yaşını doldurmamış kişi için iş yeri işletme genellikle ergin kılınma yoluyla gerçekleşir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.16: Ayırt etme gücüne sahip küçük veya kısıtlı — sınırlı ehliyetsiz.
- Rıza gereken: Borçlandırıcı işlemler; rıza gereksiz: karşılıksız kazanma, kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar.
- Askıda hükümsüzlük: Rızasız işlemler; icazetle geçerli, icazetsiz geçersiz.
- Vesayet/denetim makamı onayı: TMK m.462-464 önemli işlemler (taşınmaz, kefalet, meslek edinme, şirket).
- Haksız fiilde sorumlu: Ayırt etme gücü varsa kişi kendi sorumlu; anne-baba da TMK m.369'dan sorumlu olabilir.
- Serbest malvarlığı: TMK m.453 kazanç.
İlgili Kavramlar
- Ayırt Etme Gücü — TMK m.13 sınırlı ehliyetsizin sahip olduğu öğe
- Fiil Ehliyeti — TMK m.9-10 tam ehliyet karşılığı
- Tam Ehliyetsiz — TMK m.15 karşı kategori
- Kısıtlı — mahkeme kararı ile sınırlı ehliyetsize dönüş
- Ergin (Erginlik) — TMK m.11 karşı kavram
- Hak Ehliyeti — TMK m.8 korunmaya devam eder
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.16 düzenlemesi
- Dürüstlük Kuralı — onay yorumu ilkesi