Son güncelleme:
Hak Ehliyeti: Hak ehliyeti, TMK m.8 uyarınca her insanın sahip olduğu, hak ve borç süjesi olabilme kapasitesidir; doğumla kazanılır ve ölümle sona erer. Cinsiyet, din, dil, ırk, milliyet, medeni durum gibi farklar gözetilmeden herkes eşit biçimde hak ehliyetine sahiptir. Hak ehliyeti bir yetenek değil, hukuk düzeninin tanıdığı bir statüdür ve kişiden kişiye değişmez; fiil ehliyetinden farklı olarak kısıtlanamaz ve sınırlanamaz.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Kanun Önünde Eşitlik
Kanun Önünde Eşitlik, herkesin dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğu ilkesini ifade eden anayasal demokratik düzenin temel taşlarından biridir; 1982 Anayasası m.10 uyarınca kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Şekli eşitlik (aynı duruma aynı muamele) ve maddi eşitlik (farklı duruma ölçülü muamele) iki boyutuyla AİHS m.14 ile paralel korunur.
Gaiplik
Gaiplik, TMK m.32-35 uyarınca ölüm tehlikesi içinde kaybolan ya da uzun süre kendisinden haber alınamayan kişiler hakkında mahkemece verilen ölüm karinesi niteliğindeki karardır. Ölüm tehlikesinde 1 yıl, haber alamama hâlinde en az 5 yıl beklenir; hâkim ilan süresinin ardından gaiplik kararı verir. Gaiplik kararıyla kişilik sona ermiş sayılır ve miras açılır; mirasçılar teminat göstermek zorundadır. Kişi sağ olarak dönerse karar geri alınır.
Tüzel Kişi Türleri
Tüzel kişi türleri, tüzel kişiliği oluşturma temeline göre özel hukuk-kamu hukuku ayrımı, oluşum amacına göre gruplandırılır. Özel hukuk tüzel kişileri dernek, vakıf, kooperatif, ticaret şirketleri; kamu hukuku tüzel kişileri devlet, il özel idaresi, belediye, üniversite ve kamu kurumlarıdır. Her türün kuruluş, üyelik, organ yapısı ve sona erme rejimi farklıdır.
Türk Medeni Kanunu (TMK)
Türk Medeni Kanunu (TMK), 22 Kasım 2001 tarihinde kabul edilip 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 4721 sayılı kanundur; 1926 tarihli 743 sayılı eski Medeni Kanun'un yerini almıştır. Medeni hukukun temel kaynağı olan kanun, Başlangıç hükümleri (m.1-7) ile Kişiler, Aile, Miras ve Eşya olmak üzere dört kitaptan oluşur ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile bütünleşerek özel hukukun çekirdek mevzuatını kurar.
Ayırt Etme Gücü
Ayırt etme gücü (temyiz kudreti), TMK m.13 uyarınca kişinin yaptığı fiilin anlam ve sonuçlarını kavrayabilme ve iradesine göre hareket edebilme yeteneğidir. Fiil ehliyetinin üç temel unsurundan biridir; yaşın küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzer sebeplerle bu güçten yoksun olan kişilerin yaptığı işlemler kanunî istisnalar dışında kesin hükümsüzdür (TMK m.15). Ayırt etme gücü olayın özelliğine göre her durum için ayrı ayrı değerlendirilir.
Tüzel Kişi
Tüzel kişi, TMK m.47 uyarınca belirli bir amaca özgü, kendine özgü malvarlığı ve organları bulunan ve hukuk düzeninin kişilik tanıdığı kişi topluluğu veya mal topluluğudur. Gerçek kişiden farklı olarak hukuki bir varlık olarak kurulan tüzel kişiler; dernek, vakıf, şirket gibi biçimler alır. Tüzel kişilik doğumla değil tescil veya tanınmayla kazanılır; amacı ve kanuni kapsamıyla sınırlı hak ehliyetine sahiptir (TMK m.48). Organ teorisiyle hareket eder.
Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi
Tüzel kişiliğin sona ermesi, tüzel kişinin hukuk düzeninde varlık sıfatını yitirmesidir; sebepler arasında genel kurul kararı, amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlığı, mahkeme kararı, fesih, iflas ve birleşme sayılır (TMK m.87 dernekler, m.116 vakıflar). Sona erme ile tasfiye süreci başlar; mal varlığı tüzükte belirtilen kişi/kuruma veya hazine adına aktarılır.
Fiil Ehliyeti
Fiil ehliyeti, TMK m.9 uyarınca kişinin hukukî işlemleri kendi fiili ile yapabilme ve sonuçlarını üstlenebilme yeteneğidir. Fiil ehliyeti üç unsurun birleşmesiyle doğar: ayırt etme gücü (TMK m.13), erginlik (TMK m.11) ve kısıtlılık altında olmama. Bu unsurların bir kısmının eksikliği hâlinde kişi ya tam ehliyetsiz, ya sınırlı ehliyetsiz ya da sınırlı ehliyetli sayılır; her sınıfın yapabileceği işlemler ve yasal temsil sistemi farklıdır.
Ergin (Erginlik)
Ergin, TMK m.11 uyarınca onsekiz yaşını doldurmuş kişidir; erginlik tam fiil ehliyetinin temel ön şartıdır. Üç yolla kazanılır: (i) onsekiz yaşın doldurulması, (ii) onaltı yaşını doldurmuş ve ayırt etme gücü bulunan kişinin mahkeme izniyle evlenmesi (TMK m.11/2, 124), (iii) onbeş yaşını dolduran küçüğün veli ve vasısının rızasıyla mahkemece ergin kılınması (TMK m.12). Evliliğin sona ermesi erginliği ortadan kaldırmaz.
Kişiliğin Sona Ermesi
Kişiliğin sona ermesi, gerçek kişinin ölüm veya gaiplik kararı ile hukuk düzeninde varlık sıfatını yitirmesidir (TMK m.28/1, m.32). Ölüm tıbbi olarak biyolojik ölümle gerçekleşir; gaiplikte uzun süre kayıp ya da yakın ölüm tehlikesi karinesi mahkeme kararı ile tespit edilir. Ölüm ile miras açılır, kişilik hakları sona erer ancak bazıları mirasçılara geçer.
Gerçek Kişi
Gerçek kişi, TMK m.8 uyarınca sağ ve tam doğumla kişilik kazanan ve ölümle kişiliği sona eren insandır. Gerçek kişilik, hukuk düzeninin tanıdığı hak ve borç süjeliğinin insan varlığına bağlandığı temel kavramdır. Her gerçek kişi doğumla hak ehliyetine sahiptir; fiil ehliyeti ise ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlılık hâline göre belirlenir. Kişilik hakkı, ad üzerinde hak ve yerleşim yeri kurumları gerçek kişi statüsünün koruyucu unsurlarıdır.
Kişiliğin Başlangıcı
Kişiliğin başlangıcı, gerçek kişinin hak ehliyeti ve hukuk düzeninde varlık sıfatı kazandığı andır (TMK m.28). Tam ve sağ doğum koşulu altında kişilik doğum anında başlar; cenin ise sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyeti kazanır. Bu kuralın pratik uygulaması miras hukuku, soybağı ve hediye sözleşmelerinde belirleyicidir.
"Her insanın hak ehliyeti vardır. Buna göre bütün insanlar, hukuk düzeninin sınırları içinde, haklara ve borçlara ehil olmada eşittirler." — TMK m.8
Hak ehliyeti (Rechtsfähigkeit), kişinin hak ve borçlara sahip olabilme kapasitesini ifade eden hukuki statüdür. Türk Medeni Kanunu m.8, hak ehliyetini eşitlik ilkesiyle birlikte düzenler: her insan, ayrım gözetilmeksizin hak ehliyetine sahiptir. Bu eşitlik Anayasa m.10 ve AİHS m.14 tarafından da güvence altına alınmıştır.
Her gerçek kişi hak ehliyetine sahiptir; cinsiyet, ırk, dil, din, milliyet, medeni durum, yaş, ekonomik durum gibi farklar ehliyet üzerinde etki doğurmaz. Bebek, yaşlı, hasta, kısıtlı da dahil olmak üzere her insan eşit biçimde hak süjesidir.
Hak ehliyeti kişinin iradesiyle bertaraf edilemez; hâkim kararıyla da kısıtlanamaz veya sınırlanamaz. Sadece fiil ehliyeti kısıtlanabilir (kısıtlılık, vesayet). Hak ehliyetinin kapsamı kanunla ya da sözleşmeyle sınırlandırılamaz.
Hak ehliyeti, kişinin fiilen hak kazanmasını değil, hak kazanabilme kapasitesini ifade eder. Örneğin yeni doğan bir bebeğin fiilen malvarlığı olmasa bile, hak ehliyeti gereği mirasçı olabilir, hediye alabilir, tazminat alacaklısı olabilir.
Hak ehliyeti sağ ve tam doğumla başlar. Ancak sağ doğmak şartıyla çocuk, hak ehliyetini ana rahmine düştüğü andan itibaren kazanır (TMK m.28/2). Bu şartlı geri yürüme nasciturus (ana rahmindeki çocuk) ilkesi olarak bilinir ve özellikle miras, nafaka, tazminat alacakları bakımından önemlidir.
Hak ehliyeti kişinin ölümüyle sona erer. Beyin ölümünün tespitiyle tıbbî ölüm kabul edilir; nüfus kütüğüne tescil ile resmen belgelenir. Gaiplik kararı da hak ehliyetini sona erdirir (ölüm karinesi — TMK m.32-35).
| Kriter | Hak Ehliyeti | Fiil Ehliyeti |
|---|---|---|
| Tanım | Hak süjesi olabilme kapasitesi | Hukuki işlemleri yapabilme yeteneği |
| Kazanma | Doğumla (nasciturus ile geriye) | Ayırt etme gücü + erginlik + kısıtlılıkla |
| Kısıtlanma | Kısıtlanamaz | Kısıtlanabilir (kısıtlılık, vesayet) |
| Herkeste var mı? | Tüm insanlarda eşit | Farklı derecelerde (tam, sınırlı, tam ehliyetsiz) |
| Dayanak | TMK m.8 | TMK m.9 |
Türk hukukunda yabancılar da kural olarak hak ehliyetine sahiptir (MÖHUK m.9). Ancak bazı haklar özel kanunlarla sınırlanabilir: örneğin Tapu Kanunu m.35 yabancıların taşınmaz ediniminde karşılıklılık ve kamu yararı sınırlarını öngörür. Bu sınırlamalar hak ehliyetinin eşitlik ilkesine istisnadır ve kanunla açıkça konulur.
Tüzel kişiler de hak ehliyetine sahiptir (TMK m.48); ancak cinsiyet, yaş, hısımlık gibi insana özgü niteliklere bağlı hak ve borçların süjesi olamazlar. Tüzel kişinin hak ehliyeti, onun amacı ve kanuni kapsamıyla sınırlıdır (ultra vires ilkesi).