Hukuki Niteliği
"Yerleşim yeri bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir. Bir kimsenin aynı zamanda birden çok yerleşim yeri olamaz." — TMK m.19
Yerleşim yeri (domicile), Türk Medeni Kanunu m.19-22 arasında düzenlenen, kişinin hukukî ilişkilerinin bağlama noktasını oluşturan kavramdır. İşlem, dava, tebligat, aile ve miras hukuku bakımından belirleyicidir.
Yerleşim Yerinin Unsurları
1. Maddî Unsur — Oturma
Kişinin belirli bir yerde fiilen bulunması, orada ikamet etmesi. Geçici konaklamalar (tatil, iş seyahati) yerleşim yeri oluşturmaz.
2. Manevî Unsur — Sürekli Kalma Niyeti (Animus Manendi)
Kişinin o yerde sürekli olarak yaşama iradesinin bulunması. Sadece fiili oturma yetmez; niyet şarttır.
Her iki unsurun birlikte bulunması zorunludur.
Yerleşim Yerinin Teklik İlkesi (TMK m.19/2)
Hiç kimsenin aynı zamanda birden fazla yerleşim yeri olamaz. Kişi birden çok yerde otursa bile hukuken tek bir yerleşim yeri bulunur. Bu ilke hukukî belirsizliği önler. İstisnalar: ticari işletme yeri (TTK m.3), yabancı unsurlu ilişkilerde çoklu bağlama noktaları (MÖHUK).
Yerleşim Yerinin Değişmesi
TMK m.20: "Bir yerleşim yerinin değiştirilmesi, yenisinin edinilmesine bağlıdır." Yerleşim yeri değişikliği yeni yere geçmekle değil, yeni yerde sürekli kalma niyetinin oluşması ile gerçekleşir. Boşlukta yerleşim yerisizlik olamaz.
Özel Durumlarda Yerleşim Yeri
Küçüğün Yerleşim Yeri (TMK m.21)
Küçüğün yerleşim yeri anne-babasının yerleşim yeridir. Anne-baba ortak yerleşim yeri yoksa velayetin kimde olduğuna göre belirlenir.
Kısıtlının Yerleşim Yeri (TMK m.22)
Kısıtlının yerleşim yeri bağlı olduğu vesayet makamının bulunduğu yerdir.
Evli Kadının Yerleşim Yeri
Modern TMK, evli kadının kocasının yerleşim yerine tabi olduğu anlayışını kaldırmıştır. Her eşin kendi yerleşim yeri olabilir; ortak oturduğu yer ortak yerleşim yeri kabul edilir.
Yerleşim Yerinin Hukukî Sonuçları
Usul Hukukunda
- Yetki: HMK m.6-14 genel ve özel yetki kuralları büyük ölçüde yerleşim yerine dayalı.
- Tebligat: Tebligat Kanunu tebligatın kişinin yerleşim yerine yapılmasını öngörür.
- Dava açma: Genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.6).
Aile Hukukunda
- Evlenme yeri: Evlenme başvurusu eşlerden birinin yerleşim yerinde yapılır (TMK m.134).
- Boşanma davası: Eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi (TMK m.168).
- Vesayet: Küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesi (TMK m.410).
Miras Hukukunda
- Miras açılma yeri: Miras bırakanın son yerleşim yeri (TMK m.589).
Vergi ve İdare Hukukunda
- Vergi ödeme yükümlülüğü, kişisel durum kayıtları, bazı idari işlemler yerleşim yeriyle belirlenir.
Yerleşim Yeri — Adres Kaydı Farkı
5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu kapsamındaki "yerleşim yeri adresi" resmi kayıt sistemidir ancak hukuken TMK m.19 anlamında yerleşim yerine aynen denk düşmez. Fiili ikamet + sürekli kalma niyeti olmaksızın, sadece adres kaydı yerleşim yeri oluşturmaz. Ancak ispat yönünden adres kaydı güçlü bir karine oluşturur.
Pratik Senaryo
L, İstanbul'da çalışmaktadır ancak hafta sonları Ankara'da ailesinin yanında kalmakta, nüfus adresi de Ankara'dadır. L'ye karşı İstanbul'da bir alacak davası açılır; davalı L "yerleşim yerim Ankara, dava Ankara'da görülmeli" diyerek yetki itirazı yapar. Mahkeme TMK m.19 unsurlarını inceler: maddi unsur (oturma) İstanbul'da güçlüdür — fiilen ikamet eden kişi orada bulunmaktadır; manevi unsur (sürekli kalma niyeti) ise her iki şehir arasındaki bağlardan değerlendirilir. L'nin İstanbul'da uzun süredir çalıştığı, kira sözleşmesi olduğu, sosyal yaşamının orada olduğu kanıtlanırsa İstanbul yerleşim yeri kabul edilir. Nüfus adres kaydı (Ankara) güçlü bir karine olsa da maddî ve manevi unsurla birlikte değerlendirilir; aksi delillerle çürütülebilir. Teklik ilkesi gereği iki yer aynı anda yerleşim yeri olamaz; mahkeme niyeti ağır basan yeri belirler.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.19: Yerleşim yeri = maddi (oturma) + manevi (sürekli kalma niyeti) unsur.
- Teklik ilkesi (TMK m.19/2): Birden fazla yerleşim yeri olamaz.
- TMK m.20: Değişim için yenisinin edinilmesi şartı; boşluk yok.
- TMK m.21: Küçüğün yerleşim yeri = ebeveynin yerleşim yeri.
- TMK m.22: Kısıtlının yerleşim yeri = vesayet makamının yeri.
- Genel yetki (HMK m.6): Davalının yerleşim yeri mahkemesi.
- Miras açılma yeri (TMK m.589): Miras bırakanın son yerleşim yeri.
- Nüfus adres kaydı = güçlü karine, fakat yerleşim yerini tek başına kurmaz.
İlgili Kavramlar
- Gerçek Kişi — TMK m.28 kişiliğin başlangıcı
- Tüzel Kişi — TMK m.51 tüzel kişinin yerleşim yeri
- Gaiplik — TMK m.32 yerleşim yeri belirsizliği
- Hak Ehliyeti — TMK m.8 hak sahibi olma yeteneği
- Türk Medeni Kanunu — 4721 sayılı temel kanun
- Ad Üzerinde Hak — TMK m.26 kişisel bağ unsuru
- Kişilik Hakkı (TMK) — TMK m.23-25 kişi değerleri