Son güncelleme:
Velayetin Kaldırılması: Velayetin kaldırılması, ana-babanın velayet hakkının çocuğun üstün yararına aykırı ağır kusurlu davranışları sebebine dayanarak mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir (TMK m.348). Çocuğa karşı ihmal, istismar, şiddet, alkol/uyuşturucu bağımlılığı, ağır cezai mahkûmiyetler kaldırma sebebi olabilir. Velayet kaldırılan ebeveyn için kişisel ilişki kurma hakkı sınırlanabilir veya tamamen sona erebilir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Velayet
Velayet, Türk Medeni Kanunu m.335-351 arasında düzenlenen ve ana-babanın küçük veya kısıtlı çocuğu üzerindeki bakım, gözetim, eğitim, temsil ve mal yönetim hak ve yükümlülükleri bütünüdür. Evlilik içinde ana-baba tarafından birlikte kullanılır; boşanmada TMK m.182 uyarınca hâkim velayeti eşlerden birine verir. Kaldırma (m.348) ve değiştirme (m.349) çocuğun üstün yararına bağlıdır; anayasal dayanağı AY m.41 aile ve çocuk korumasıdır.
Çocuğun Üstün Yararı
Çocuğun üstün yararı, velayet, vesayet ve aile hukuku işlemlerinde hâkimin temel ölçütü olarak uyguladığı ve çocuğun fiziksel, psikolojik, sosyal ve eğitim ihtiyaçlarının önceliği esasına dayanan ilkedir (TMK m.182, BM Çocuk Hakları Sözleşmesi m.3). Velayet kararı, kişisel ilişki kurma hakkı, evlat edinme ve nafaka tespitlerinde çocuğun üstün yararı kararın çekirdeğidir.
İştirak Nafakası
İştirak nafakası, Türk Medeni Kanunu m.182'de düzenlenen ve boşanma kararıyla velayeti kendisine verilmeyen eşin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine mali gücüne göre katılma yükümlülüğüdür. Velayet düzenlemesiyle birlikte hâkim tarafından resen hükmedilir ve çocuk ergin olana kadar ödenir; eğitimi devam ediyorsa süre uzayabilir. Miktar çocuğun ihtiyaçları ve yükümlünün mali gücüne göre belirlenir. Yoksulluk nafakasından farkı eş değil çocuk yararına olmasıdır.
Boşanma
Boşanma, hâkim kararıyla evlilik birliğinin sona ermesi olup Türk Medeni Kanunu m.161-184 arasında düzenlenen aile hukuku kurumudur. Özel sebepler (zina, hayata kast, suç işleme, terk, akıl hastalığı) ve genel sebep (evlilik birliğinin temelinden sarsılması) olmak üzere sınırlı sayıdaki sebeplere dayanır. Dava aile mahkemesinde açılır; sonuç olarak kişisel hükümlerin yanı sıra velayet, nafaka, maddi-manevi tazminat ve mal rejimi tasfiyesi gibi mali etkiler doğurur.
Vasi
Vasi, vesayet altındaki kişinin kişisel ve malvarlığı menfaatlerini korumak amacıyla Türk Medeni Kanunu m.413-418 uyarınca sulh hukuk mahkemesince atanan yasal temsilcidir. Vesayet altındakinin yakınları öncelikli adaydır (TMK m.414); vasilik kamu görevi niteliğindedir, zorunlu görev süresi iki yıldır. Vasi verdiği zararlardan kişisel olarak sorumludur; devlet ikinci derecede sorumlu tutulur.
Vesayet
Vesayet, velayet altında olmayan küçüklerin ve kısıtlıların kişisel ve mal varlığı menfaatlerinin kamu denetimi altında korunmasını sağlayan aile hukuku kurumudur. Türk Medeni Kanunu m.396-494 arasında düzenlenir. Vesayet dar anlamı yanında geniş anlamda kayyımlık ve yasal danışmanlığı da kapsar; vesayet makamı sulh hukuk, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. Vasi atanması ve devletin denetim yükümlülüğü temel unsurlardır.
Velayetin Değiştirilmesi
Velayetin değiştirilmesi, boşanma sonrası velayet sahibi ebeveynin yetkisi devam ederken çocuğun üstün yararı bakımından velayetin diğer ebeveyne geçmesinin gerekli görülmesidir (TMK m.349). Velayet sahibinin yer değiştirmesi, yeni evlilik, ihmal, çocuğun beyanı veya yaşam koşullarının değişmesi sebep olabilir. Kaldırma davasından farklı olarak ağır kusur aranmaz; çocuğun yararı esastır.
Ortak Velayet
Ortak velayet, boşanma sonrası ana-babanın çocuk üzerindeki velayet haklarını birlikte kullanmaya devam etmesini ifade eder. Türk hukukunda 2017 Yargıtay HGK kararı ile dar koşullarda kabul edilmiş; AİHM içtihadı ile uyum amacı taşır. Eşlerin işbirliği yapma kapasitesi, çocuğun yararı, coğrafi yakınlık ve çocuğun beyanı ortak velayetin uygulanma kriterleridir; Yargıtay denetimi yoğundur.
Velayetin kaldırılması, Türk Medeni Kanunu m.348 hükmünde düzenlenen ve ana-babanın velayet hakkının çocuğun üstün yararına aykırı ağır kusurlu davranışları sebebine dayanarak mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir. Velayetin değiştirilmesinden farklı olarak velayet tamamen kaybedilir.
| Özellik | Velayetin Kaldırılması | Velayetin Değiştirilmesi |
|---|---|---|
| Sebep ağırlığı | Ağır kusurlu/imkânsız | Yararına daha uygun ortam |
| Etkisi | Velayet tamamen sona erer | Velayet diğer eşe geçer |
| Geri verme | İmkânsız (kural olarak) | Şartlar değişirse mümkün |
| Ebeveynin diğer hakları | Kişisel ilişki kurma sınırlı | Devam eder |
Velayet kaldırma kural olarak kalıcıdır, ancak istisnaî hâllerde geri verilebilir:
Velayetin kaldırılması, HMGS Medeni Hukuk sınavlarında velayet sorularının kritik bir parçasıdır. Tipik konular:
Velayet, Velayetin Değiştirilmesi, Çocuğun Üstün Yararı, Ortak Velayet, Vesayet, İştirak Nafakası, Boşanma ve Vasi velayet kaldırmanın uygulama bağlamını oluşturur.