Hukuki Niteliği
"Kanunda gösterilen ayrık durumlar saklı kalmak üzere, ayırt etme gücü bulunmayanın fiilleri hukukî sonuç doğurmaz." — TMK m.15
Tam ehliyetsiz, fiil ehliyetinin sıfır derecesidir. Ayırt etme gücü bulunmayan kişilerdir; ayırt etme gücünün yokluğu yaş küçüklüğünden, akıl hastalığı veya zayıflığından, sarhoşluktan ya da benzer sebeplerden kaynaklanabilir (TMK m.13).
Tam Ehliyetsiz Olma Nedenleri
1. Ayırt Etme Gücünden Yoksun Küçükler
Yaşı küçük olup ayırt etme gücü henüz gelişmemiş çocuklar (genellikle 0-6/7 yaş). Bu yaşta çocuğun yaptığı kabul edilen fiiller (konuşma, oyun) hukukî sonuç doğurmaz; ebeveynin kanuni temsili esastır.
2. Ayırt Etme Gücünden Yoksun Akıl Hastası veya Zayıflı
Akıl hastalığı veya zayıflığı nedeniyle ayırt etme gücünü kaybeden ergin. Mahkemece kısıtlanmış olsun olmasın, ayırt etme gücünün yokluğu tam ehliyetsizliği doğurur.
3. Ayırt Etme Gücünün Geçici Kaybı
Bayılma, şok, hipnoz, sarhoşluk altında yapılan işlemler sırasında ayırt etme gücü kaybı (TMK m.15). Bu geçici kayıpta kişinin ayırt etme gücü normalde bulunsa bile o an için tam ehliyetsiz sayılır.
Kendi İşlemlerinin Hukuki Sonuçları
Genel Kural: Kesin Hükümsüzlük
TMK m.15 hükmüne göre ayırt etme gücü bulunmayan kişinin yaptığı hukukî işlemler kural olarak kesin hükümsüzdür (void ab initio). Askıda değil, baştan itibaren geçersizdir. Karşı taraf icazet isteyemez; işlem hiç doğmamış gibi sayılır.
Kanunî İstisnalar
Bazı kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarda sınırlı hukukî sonuç doğabilir. Örneğin tam ehliyetsizin iradesi olmaksızın yapılan evlilik butlanlıdır ama iyiniyetli çocuk soybağı korunur (TMK m.147). Bu istisnalar kanunda açıkça sayılıdır.
Kendi Kusuruyla Ayırt Etme Gücü Kaybı (TMK m.15/II)
Kişi kendi kusuruyla ayırt etme gücünü geçici kaybetmişse (kendi iradesiyle aşırı alkol, uyuşturucu), yaptığı fiillerden sorumlu olur. Bu durumda tam ehliyetsizlik kalkanı işlemez; hem hukukî işlemlerinden hem de haksız fiillerinden sorumlu tutulabilir.
Kanuni Temsil
Tam ehliyetsiz adına bütün hukukî işlemleri kanunî temsilci yapar:
- Velayet altındaki küçük: Anne-baba birlikte veya boşanmada velayet kimde ise o (TMK m.337).
- Vesayet altındaki kişi: Vasi (TMK m.404); büyük işlemler için vesayet dairesi onayı gerekir (TMK m.462-464).
- Kayyımlık: Belirli işlemler için özel kayyım atanabilir (TMK m.426).
Kanuni temsilci, tam ehliyetsizin çıkarına aykırı işlem yapamaz; aksi hâlde sorumluluğu doğar ve işlem iptal edilebilir.
Haksız Fiil Sorumluluğu (TBK m.65)
Kural: Sorumsuzluk
Tam ehliyetsiz kişi, ayırt etme gücünün yokluğu nedeniyle kural olarak haksız fiilden sorumlu değildir. Ancak bu sorumsuzluk, zarar görenin hakkaniyete aykırı biçimde mağdur kalmasına yol açabilir.
İstisna: Hakkaniyet Sorumluluğu
TBK m.65, hâkime hakkaniyet gerektiriyorsa ayırt etme gücü olmayan kişiyi de tamamen veya kısmen tazminata mahkûm etme yetkisi verir. Değerlendirilecek ölçütler:
- Zarar görenin malî durumu ve yoksunluğu,
- Ayırt etme gücü olmayan kişinin ekonomik durumu (servet, sigorta, vasi malvarlığı),
- Olayın özellikleri ve şiddeti,
- Kusur derecesi (cesaret ve dikkatsizlik).
Ebeveynin Kusursuz Sorumluluğu (TMK m.369)
Velayet altındaki çocuğun fiilinden ebeveyn ev reisi sorumluluğu kapsamında sorumludur. Ebeveyn, gözetim görevini gerektiği gibi yerine getirdiğini ispatla sorumluluktan kurtulabilir (defi hakkı).
| Kriter | Tam Ehliyetsiz (TMK m.15) | Sınırlı Ehliyetsiz (TMK m.16) |
|---|
| Ayırt etme gücü | Yok | Var |
| İşlem sonucu | Kesin hükümsüz | Askıda hükümsüz (icazetle geçerli) |
| Kişiye sıkı bağlı haklar | Kullanamaz (genel) | Kullanabilir |
| Karşılıksız kazanma | Kanuni temsilci kabul eder | Kendisi kabul eder |
| Haksız fiil | Kural sorumsuz (TBK m.65 hakkaniyet) | Sorumlu |
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.15: Ayırt etme gücü yok — tam ehliyetsiz; işlemler kesin hükümsüz.
- TMK m.15/II: Kendi kusuruyla ayırt etme gücü kaybında sorumluluk devam eder.
- Hakkaniyet sorumluluğu (TBK m.65): Tam ehliyetsiz de tazminata mahkûm edilebilir.
- Ebeveyn/vasi sorumluluğu (TMK m.369): Ev reisi kusursuz sorumluluk, defi hakkı var.
- Kanuni temsil zorunlu: Veli/vasi tam ehliyetsiz adına işlem yapar.
- Ayrım: Tam ehliyetsiz (kesin hükümsüz) × Sınırlı ehliyetsiz (askıda hükümsüz).
İlgili Kavramlar
- Ayırt Etme Gücü — TMK m.13 eksikliği tam ehliyetsizliğin esasıdır
- Fiil Ehliyeti — TMK m.9-10 karşı kavram
- Sınırlı Ehliyetsiz — ayırt etme gücü olan küçük veya kısıtlı
- Kısıtlı — mahkeme kararı ile tam ehliyetsizliğe geçiş
- Hak Ehliyeti — TMK m.8 korunmaya devam eder
- Ergin (Erginlik) — yaş ölçütü ehliyette yetmez
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.15 düzenlemesi