Çekişmeli boşanma, Türk Medeni Kanunu m.166/1-2 kapsamında düzenlenen ve tarafların evlilik birliğinin sarsılması, kusur ağırlığı ve boşanmanın mali sonuçları üzerinde uzlaşamadığı hâllerde açılan boşanma davasıdır. Anlaşmalı boşanma yolundan farklı olarak kusur incelemesi yapılır; hâkim her hüküm ve sonucu ayrı ayrı değerlendirir.
Kusur Ağırlığı İlkesi
Çekişmeli boşanmanın omurgası kusur ağırlığı denetimidir. Hâkim, sarsılmanın varlığını saptadıktan sonra tarafların kusurunu tartışarak aşağıdaki değerlendirmeleri yapar:
- Kim kusurlu? Sarsılmaya yol açan olaylar hangi eşten kaynaklandı?
- Kim daha ağır kusurlu? Tarafların göreli kusuru nasıl dağılıyor?
- Mali sonuçlar ne olacak? Tazminat ve nafaka kusur ağırlığına göre şekillenir.
Hâkimin takdir yetkisi kusur ağırlığının belirlenmesinde merkezi rol oynar; tanık beyanları, belgeler, mesajlar ve tanıklıklar delil olarak değerlendirilir. İspat yükü kural olarak iddiayı ileri süren tarafındadır.
Daha Az Kusurlu Eşin İtiraz Hakkı (m.166/2)
TMK m.166/2 çekişmeli boşanmanın karakteristik hükmüdür: "Yukarıdaki fıkrada belirtilen hâllerde, davacının kusuru daha ağır ise, davalının açılan davaya itiraz hakkı vardır." Bu hüküm şu mantıkla işler:
- Boşanma davasını açan eş daha ağır kusurluysa davalı itiraz edebilir.
- İtiraz hâlinde hâkim davayı reddeder.
- İstisna: İtirazın kullanılması hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve ortak hayatın kurulmasında korunmaya değer yarar kalmamışsa hâkim boşanmaya karar verir.
Bu denge, kusurlu eşin davacı sıfatıyla boşanmayı dayatmasını önlerken, yıllarca çekilmez koşullarda süren evlilikleri de mekanik olarak koruma altına almaz. Dürüstlük kuralı (TMK m.2), m.166/2'nin hakkın kötüye kullanılması istisnasının temel yorumlama ölçütüdür.
Kusurun İspatı ve Deliller
Çekişmeli boşanmada kusur ispatı yargılamanın kalbinde yer alır. İspatta kullanılabilecek başlıca deliller:
- Tanık beyanları: Komşu, akraba, arkadaşlar; HMK tanıklıktan çekinme hükümleri (m.248) nişanlanma ve yakın hısımlarda geçerlidir.
- Belge ve kayıtlar: Yazışmalar, fatura, banka kayıtları, sosyal medya paylaşımları.
- Sağlık raporları: Fiziksel şiddet iddialarında.
- Ceza dosyaları: Kusurun ceza boyutu varsa (örneğin hayata kast iddiaları) kesinleşmiş karar güçlü delildir.
- Bilirkişi raporu: Psikolojik değerlendirme gereken durumlarda.
Delillerin hukuka aykırı yollarla elde edilmiş olması değerlendirme dışı bırakılır; özellikle özel hayatın gizliliği (Anayasa) ihlâli oluşturan kayıt ve dinlemeler delil olarak kabul edilmez.
Fiilî Ayrılık Hâli (m.166/4)
TMK m.166/4, reddedilmiş boşanma davasından sonra üç yıl süreyle ortak hayat kurulamamış olması hâlinde yeni bir çekişmeli boşanma davasının açılabilmesine imkân tanır. Bu hükümde:
- Sarsılma kanunî karine olarak kabul edilir; davacı ayrıca ispat yükümlülüğü taşımaz.
- Üç yıllık süre kesintisizdir; kısa süreli buluşmalar fiilî ayrılığı kesmez.
- Hâkimin takdir yetkisi sarsılma incelemesinde daralır, süre saptanınca karar verilir.
Tazminat ve Nafaka Bağlantısı
Çekişmeli boşanmada mali sonuçlar doğrudan kusur ağırlığına göre şekillenir:
- Maddi tazminat (TMK m.174/1): Kusursuz veya daha az kusurlu eşin beklenen menfaatlerinin zedelenmesi hâlinde istenebilir.
- Manevi tazminat (TMK m.174/2): Boşanmaya yol açan olaylar kişilik hakkı saldırısı oluşturuyorsa verilir.
- Yoksulluk nafakası (TMK m.175): Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eşe, ağır kusurlu olmamak kaydıyla süresiz bağlanır.
Kusur dağılımı hâkim tarafından kararda açıkça belirtilir; boşanmanın mali sonuçları bütünü bu dağılıma göre şekillenir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Kusur ağırlığı denetimi zorunlu: Anlaşmalı boşanma aksine hâkim tarafların kusurunu araştırmak ve kararda belirtmek zorundadır.
- m.166/2 itiraz hakkı: Daha az kusurlu eş, daha ağır kusurlu eşin açtığı davaya itiraz edebilir. Ancak bu itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse hâkim boşanmaya karar verir.
- Hak düşürücü süre yok: Özel sebeplerden zina ve hayata kast dışında çekişmeli boşanmada süre aranmaz; sarsılma devam ettiği sürece dava açılabilir.
- Fiilî ayrılık (m.166/4): Önceki davanın reddinden sonra 3 yıl ortak hayat kurulamamışsa sarsılma karineli sayılır ve davacı ayrıca ispat yükümlülüğü taşımaz.
- İspat yükü davacıda: İspat yükü kural olarak iddia sahibi tarafındadır; davalı karşı iddialarla kusur dengesini değiştirebilir.
- Hukuka aykırı delil: Özel hayatın gizliliği (Anayasa) ihlâli oluşturan ses kayıtları ve dinlemeler delil kabul edilmez.
- Bizzat duruşma yok: Çekişmeli boşanmada taraflar vekil ile temsil edilebilir; anlaşmalı boşanma aksine hâkim huzurunda bizzat beyan aranmaz.
İlgili Kavramlar