Son güncelleme:
Teokrasi: Teokrasi, siyasi iktidarın dinsel otoriteye (ruhban sınıfı, din kurumu, dinî öğreti) dayandığı yönetim biçimidir. Yasalar kutsal metinlere veya dinî yoruma dayandırılır. Din ve devlet işleri ayrılmamıştır. Klasik örnekleri Vatikan (Papa yönetimi) ve İran İslam Cumhuriyeti'dir. Türkiye Cumhuriyeti teokrasinin zıttı olarak laik devlet modelini benimser; laiklik değiştirilemez hüküm olarak anayasayla güvence altındadır.
Teokrasi, egemenliğin tanrısal veya dinsel otoriteden türetildiği yönetim biçimidir. Yunanca "theos" (tanrı) ve "kratein" (yönetmek) kelimelerinden gelir; "tanrı yönetimi" anlamını taşır.
Pratikte teokrasi, din adamları veya dinî öğretinin bekçileri tarafından yönetilen ya da yasaların kutsal metinlere ve din yorumuna dayandırıldığı rejimleri ifade eder.
Yasa ve politika dinsel öğretiye uygun olmak zorundadır. Dinî kurallar siyasi kuralların üstündedir.
Din adamları ya doğrudan siyasi mevki tutar ya da siyasi kararlara belirleyici etki yapar. Vatikan'da Papa; İran'da Rehber (Rehber-i Enkılab) bu role sahiptir.
Yasama kaynağı dinsel hukuktur. İslam hukuku (şeriat), kanon hukuku veya diğer kutsal normlar yasama temelidir.
Teokrasinin zıttı olan laik devlet din-devlet ayrılığına dayanır. Teokraside bu ayrılık yoktur.
Din adamları doğrudan yönetir. Vatikan Şehir Devleti klasik örnektir: devlet başkanı (Papa) aynı zamanda dinsel liderdir.
İran İslam Cumhuriyeti (1979 sonrası) örneğinde görülür. Anayasal cumhuriyet biçimiyle birleşen dinsel denetim mekanizmaları vardır: Anayasa Koruyucu Konsey, Uzmanlar Meclisi, Rehber'in üstün konumu.
Bazı İslam devletlerinde (örneğin Suudi Arabistan) monarşi ile dinî meşruiyet birleşir. Kral aynı zamanda dinsel sorumluluk üstlenir.
Osmanlı padişahları hem siyasi (sultan) hem dinsel (halife) otoriteyi birlikte taşıyordu. Bu yönüyle teokratik unsurlar içeriyordu. Ancak mutlak anlamda teokrasi değildi; Osmanlı hukukunda örfî hukuk (şer'i hukuk yanında) önemli yer tutuyordu.
Firavunlar tanrı kral olarak kabul ediliyordu. Roma İmparatorluğu'nun geç döneminde imparator kültü gelişti.
Papalık bazı dönemlerde siyasi güce sahipti. Papa III. Innocent dönemi (1198-1216) Papa'nın krallara etki ettiği teokratik eğilimin zirvesidir.
Osmanlı İmparatorluğu'nda sultan + halife kimliği dinsel meşruiyet taşıyordu. Türkiye Cumhuriyeti bu yapıdan kopuşu anayasal olarak gerçekleştirdi:
Anayasa m. 4 Cumhuriyet ve devletin niteliklerini (m. 2'deki laiklik dahil) değiştirilemez hükümler olarak korur. Laik devlet yapısı tali kurucu iktidarla değiştirilemez; Türkiye'nin teokrasiye dönüşmesi anayasal olarak yasaktır.
Anayasa Mahkemesi içtihadında laik cumhuriyetin gerekleri detaylandırılmıştır: din ve devlet işlerinin ayrılması, dinin siyasal amaçlarla kullanılmaması, dinsel özgürlüğün anayasal sınırlar içinde garantilenmesi.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Cumhuriyet
Cumhuriyet, devlet başkanının halk tarafından seçildiği ve egemenliğin monarşi veya dinî otoriteden değil millete ait olduğu devlet şeklidir. Anayasa m. 1 uyarınca Türkiye Devletinin şekli Cumhuriyettir; Anayasa m. 4 ile değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Anayasa m. 2'deki demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti nitelikleri Cumhuriyeti tamamlar. 29 Ekim 1923'te ilan edilen Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı monarşisinden modern ulus devlete geçişin kurucu anıdır.
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
Değiştirilemez Hükümler
Değiştirilemez hükümler, Anayasanın m. 4'ü ile değiştirilemeyen ve değiştirilmesi teklif dahi edilemeyen Anayasa m. 1 (Cumhuriyet), m. 2 (Cumhuriyetin nitelikleri) ve m. 3 (devletin bölünmez bütünlüğü, dili, bayrağı, marşı, başkenti) hükümleridir. Türk anayasal sisteminin sarsılmaz çekirdeğini oluşturur; AY m. 175 değişiklik usulüyle bile değiştirilemez. Doktrinde çifte revizyon yasağı kabul edilir: m. 4'ün önce değiştirilip sonra ilk üç maddenin değiştirilmesi de aykırıdır.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Laik Devlet
Laik devlet, kamu düzeninin dinî kurallar yerine akla, hukuka ve bilime dayandığı, devletin din karşısında tarafsız kaldığı ve bireyin din ve vicdan hürriyetinin güvence altına alındığı devlet biçimidir. Anayasa m. 2'de Cumhuriyetin temel niteliklerinden biri sayılan laiklik, m.4 uyarınca değiştirilemez. Türk düzeni devletin resmî dininin olmamasını, dinî otoritenin kamu kurumları üzerinde hâkimiyet kuramamasını ve din istismarının yasaklanmasını laik devletin asgari şartları olarak kabul eder.
Monarşi
Monarşi, egemenliğin bir hükümdar (kral, kraliçe, sultan, imparator) elinde toplandığı ve genellikle soydan geçtiği hükümet biçimidir. Cumhuriyetin zıttıdır. Mutlak monarşi (egemenlik sınırsız), meşruti monarşi (anayasa ile sınırlı) ve sembolik monarşi (parlamenter sistemde sembolik rol) olmak üzere türlere ayrılır. Birleşik Krallık, Japonya, İspanya, İsveç günümüz sembolik monarşi örnekleridir.
Asli Kurucu İktidar
Asli kurucu iktidar (orijinal kurucu iktidar), bir devletin yeni anayasasını kendi özgün iradesiyle yapan, önceki hukuki düzenle bağlı olmayan egemen iradedir. Mevcut anayasanın boşluğunda, devrim, bağımsızlık savaşı, rejim değişikliği gibi koşullarda ortaya çıkar. Kurucu meclis, halk oylaması veya olağanüstü kurucu süreçlerle kullanılır. Tali kurucu iktidarın (anayasa değişiklik yetkisinin) zıttı ve üstüdür.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Demokratik Devlet
Demokratik devlet, iktidarın halkın iradesine dayandığı, seçimle el değiştirebildiği, çoğulculuk, temel hak ve özgürlükler güvenceleri ve siyasi partilerin serbest rekabeti esasına dayanan devlet anlayışıdır. Anayasa m. 2'de Cumhuriyet'in niteliklerinden biri olarak düzenlenir ve Anayasa m. 4 ile değiştirilemez. Çoğunlukçu demokrasinin aksine çoğulcu (plüralist) modeli esas alır; militan demokrasi çerçevesinde anti-demokratik faaliyetlere karşı korunur.
Sosyal Devlet
Sosyal devlet, yurttaşlarına yalnızca özgürlük ve güvenlik sağlamakla yetinmeyen; ekonomik, sosyal ve kültürel yaşamın düzenlenmesine aktif müdahale ederek herkesin insan onuruna yaraşır asgari yaşam koşullarına erişmesini üstlenen devlet tipidir. Anayasa m. 2 Türkiye Cumhuriyetinin niteliklerinden biri olarak sayılmış; Anayasa m. 5 devletin amaç ve görevlerini, m.65 ise sosyal hakların gerçekleştirilmesinin mali imkanlarla sınırlı olduğunu düzenlemiştir.
Laik Cumhuriyetin Gerekleri
Laik Cumhuriyetin gerekleri, Anayasa m. 2'de Cumhuriyetin nitelikleri arasında sayılan laiklik ilkesinin devletin pratik tutumu ve yükümlülükleri biçiminde somutlaşmış ifadesidir. Bu kapsamda devlet din ve vicdan hürriyetini korur, kamu düzenini dinî buyruklara değil hukuka dayandırır, resmî bir dine sahip olmaz ve kamusal kurumların dinî otoritelerden bağımsızlığını güvence altına alır. Anayasa m. 14, m.24/5 ve m.68/4, laik cumhuriyetin fiilî güvence mekanizmalarını oluşturur.