Son güncelleme:
Kanun Yapım Süreci: Kanun yapım süreci, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde bir kanun teklifinin TBMM Başkanlığına sunulmasından başlayarak Resmî Gazete'de yayımlanıp yürürlüğe girmesine kadar süren hukuki ve usulî aşamalardan oluşur. Teklif aşaması, komisyon incelemesi, genel kurul görüşmesi, oylama, Cumhurbaşkanına gönderme ve yayım adımlarını kapsar. Süreç Anayasa m. 88-89 ve TBMM İçtüzüğü hükümleriyle düzenlenir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Salt Çoğunluk
Salt çoğunluk, bir oylamada kullanılan geçerli oyların veya ilgili organın üye tam sayısının yarısından bir fazlasını ifade eden oylama ölçütüdür. Mutlak çoğunluk olarak da anılır. Anayasa m. 96 kapsamında TBMM kararlarının temel ölçütüdür. Hesaplama formülü: N/2 + 1 (N tek ise: (N+1)/2). Basit çoğunluktan tarafgir ve net bir sonuç gerektirmesiyle ayrılır.
Resmî Gazete'de Yayım
Resmî Gazete'de yayım, hukuk kurallarının (kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve diğer düzenleyici işlemler) hukuken varlık kazanabilmesi ve uygulanabilir hâle gelebilmesi için zorunlu olan resmi duyuru mekanizmasıdır. Kurallar yayımla birey ve kurumlar için geçerli ve bağlayıcı olur. Yürürlük tarihi kuralın kendisi tarafından belirtilir; belirtilmemişse yayımdan 45 gün sonra yürürlüğe girer.
Bütçe Kanunu
Bütçe kanunu, devletin belirli bir mali yıl için gelir ve gider tahminlerini gösteren, özel yasama süreciyle kabul edilen mali kanundur. Anayasa m. 161 uyarınca Cumhurbaşkanı tarafından mali yılbaşından en az 75 gün önce TBMM'ye sunulur; Plan ve Bütçe Komisyonu ve Genel Kurulda görüşülür. Milletvekilleri bütçe görüşmelerinde gider artırıcı veya gelir azaltıcı teklif veremez. Kesin hesap kanunu ve Sayıştay denetimi, bütçe denetiminin tamamlayıcısıdır.
Kanun Teklifi
Kanun Teklifi, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin yasama faaliyeti çerçevesinde mecliste bir kanun çıkarılması talebiyle hazırlayıp sundukları ve kanun yapım sürecini başlatan yasama belgesidir; 1982 Anayasası m.88 uyarınca kanun teklif etmeye Milletvekilleri yetkilidir, görüşülme usul ve esasları İçtüzük ile düzenlenir. 2017 Anayasa Değişikliği ile kanun tasarısı kurumu kaldırılmış; yalnızca milletvekilleri kanun teklifi yoluyla yasa yapımını başlatabilmektedir.
Bakanlar
Bakanlar, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Cumhurbaşkanı tarafından atanan ve görevden alınan, belirli kamu hizmet alanlarında yürütme yetkisini kullanan üst düzey yürütme organlarıdır. Anayasa m. 106 uyarınca bireysel olarak Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar; Bakanlar Kurulu ve kolektif sorumluluk 2017 değişikliği ile kaldırılmıştır. TBMM üyelerinden atanırlarsa milletvekilliği düşer. Bakanlıkların kurulması ve kaldırılması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yapılır.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
İptal Davası (Anayasa)
İptal Davası (Anayasa), kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya aykırı olduğu iddiasıyla Anayasa Mahkemesine açılan ve soyut norm denetiminin aracı olan anayasa yargısı davasıdır; 1982 Anayasası m.150-151 uyarınca Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve TBMM üye tam sayısının 1/5'i tarafından Resmi Gazetede yayım tarihinden itibaren 60 gün içinde açılabilir. İptal kararı geriye yürümez ve norm hukuk düzeninden çıkarılır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), yasama yetkisini Türk milleti adına kullanan, halk tarafından seçilen 600 milletvekilinden oluşan tek meclisli yasama organıdır (Anayasa m. 7, m.75). Kanun yapma, bütçe ve kesin hesap kabulü, hükümet denetimi, uluslararası andlaşmaları uygun bulma, savaş ilanı ve genel af çıkarma başta olmak üzere anayasayla verilen görevleri yürütür. 2017 değişikliğiyle cumhurbaşkanlığı sistemine geçişte güvenoylaması kaldırılmış, denetim araçları yeniden yapılandırılmıştır.
Milletvekili
Milletvekili, Türkiye Büyük Millet Meclisinde halkı temsilen yasama yetkisini kullanan seçilmiş kamu görevlisidir. AY m. 80 uyarınca milletvekilleri seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, tüm Türk milletini temsil eder. Yasa yapma, devlet işlerini denetleme ve bilgi edinme yetkileriyle donatılmıştır; yasama sorumsuzluğu (AY m. 83/1) ve yasama dokunulmazlığı (AY m. 83/2) güvenceleriyle korunur. Görev süresi TBMM'nin beş yıllık yasama dönemi boyuncadır.
Anayasa Değişikliği
Anayasa değişikliği, yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi, yeni hüküm eklenmesi veya mevcut hükümlerin kaldırılması sürecidir. 1982 Anayasası'nda Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir: TBMM üye tamsayısının 1/3'ü tarafından teklif, iki görüşme (48 saat ara), gizli oyla 3/5 ile 2/3 arası veya 2/3 üzeri çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. AYM yalnızca şekil yönünden denetler.
Komisyon
Komisyon, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin yasama ve denetim faaliyetlerini yürütmek amacıyla ihtisas alanlarına göre oluşturulan ve parti gruplarının üye sayısı oranında temsil edildiği meclis alt yapılanmalarıdır; 1982 Anayasası m.95/2 gereği parti grubu oranlılığı ilkesine uygun olarak kurulurlar ve kanun tekliflerinin ön incelemesi, meclis araştırması ve soruşturma, bütçe gibi işlerde rol oynarlar. TBMM İçtüzüğünde görev alanları ve usulleri düzenlenmiştir.
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde hem devletin başı hem yürütmenin başı olan, doğrudan halk tarafından seçilen anayasal organdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Başbakanlık kaldırılarak yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir (Anayasa m. 8). Anayasa m. 101-106 arasında düzenlenir; 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları seçilebilir. Görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.
Karar Yeter Sayısı
Karar Yeter Sayısı, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Genel Kurulda veya komisyonlarda bir kararın alınabilmesi için oylamaya katılan üyelerden karar lehine verilmesi gereken oy sayısıdır; 1982 Anayasası m.96/1 uyarınca Anayasada başkaca bir hüküm yoksa kararlar, toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla alınır, ancak üye tam sayısının dörtte birinin bir fazlasından az olamaz. Bütçe, anayasa değişikliği ve af gibi özel konularda nitelikli çoğunluklar gerekir.
Anayasa m. 88 uyarınca kanun teklif etme yetkisi milletvekillerine aittir. Bu yetki özeldir: Cumhurbaşkanı, bakanlar veya başka bir organ doğrudan kanun teklifi sunamaz. Teklifler TBMM Başkanlığına yazılı olarak sunulur ve gerekçeli olmak zorundadır.
Teklif, konusuna uygun esas komisyona havale edilir. Komisyon teklifi inceler, değişiklik yapar ve raporunu hazırlar. Gerekirse ilgili diğer komisyonların görüşü de alınır. Komisyon raporu olmadan teklif Genel Kurul'a gelmez.
Komisyon raporu Genel Kurul'a sunulur. İki temel müzakere aşaması vardır:
Madde oylamaları sonunda teklifin tümü için son oylama yapılır. Olağan karar yeter sayısı toplantıya katılanların salt çoğunluğudur (Anayasa m. 96, asgari 151). Bazı kanunlar için özel çoğunluklar aranır (anayasa değişikliği: 3/5 veya 2/3).
Anayasa m. 89 uyarınca TBMM'de kabul edilen kanun Cumhurbaşkanına gönderilir. Cumhurbaşkanı 15 gün içinde ya yayımlar ya da Meclis'e geri gönderir.
Cumhurbaşkanı kanunu uygun bulmazsa bir kez Meclis'e geri gönderebilir. Meclis aynı kanunu üye tam sayısının salt çoğunluğuyla (301) aynen kabul ederse kanun yayımlanmak üzere tekrar Cumhurbaşkanına gönderilir. Bu kez Cumhurbaşkanı yayımlamak zorundadır ("mutlak veto" yetkisi yoktur).
Kanun, Resmî Gazete'de yayımlanmakla hukuken varlık kazanır. Yürürlük tarihi kanunda belirtilmişse o tarihte; belirtilmemişse yayım tarihinden 45 gün sonra yürürlüğe girer.
Bütçe kanunu için özel süreç öngörülmüştür (Anayasa m. 161-165). Plan ve Bütçe Komisyonu'nda incelenir, Genel Kurul'da özel program uygulanır.
Anayasa değişikliği özel usule tabidir: 1/3 teklif, 3/5 veya 2/3 kabul, iki kez görüşme, ivedilikle görüşme yasağı, zorunlu gizli oylama (Anayasa m. 175).