Son güncelleme:
Oylama Usulleri (TBMM): Oylama usulleri, TBMM'de karar alınırken uygulanan prosedürel yöntemlerdir. Anayasa ve İçtüzük kurallarına göre açık ve gizli olarak iki ana gruba ayrılır. Açık oylama; işaret oyu, ad okunarak oylama ve elektronik oylama biçimlerinde uygulanır. Gizli oylama belirli istisnai hâllerde (anayasa değişikliği, Meclis Başkanı seçimi) zorunludur. Usul tercihinde Anayasa ve İçtüzük hükümleri esastır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Salt Çoğunluk
Salt çoğunluk, bir oylamada kullanılan geçerli oyların veya ilgili organın üye tam sayısının yarısından bir fazlasını ifade eden oylama ölçütüdür. Mutlak çoğunluk olarak da anılır. Anayasa m. 96 kapsamında TBMM kararlarının temel ölçütüdür. Hesaplama formülü: N/2 + 1 (N tek ise: (N+1)/2). Basit çoğunluktan tarafgir ve net bir sonuç gerektirmesiyle ayrılır.
Toplantı Yeter Sayısı
Toplantı yeter sayısı, TBMM'nin hukuken geçerli biçimde toplanıp görüşme yapabilmesi için Genel Kurul'da bulunması gereken asgari üye sayısıdır. Anayasa m. 96/f.1 uyarınca anayasada aksi öngörülmedikçe meclis, üye tamsayısının **en az üçte biri** (600 üyenin en az 200'ü) ile toplanır. Karar yeter sayısından farkla toplantı yeter sayısı yalnızca oturumun açılması için aranır; itiraz üzerine yoklama yapılarak doğrulanır.
Gizli Oy ve Açık Oy
Gizli oy ve açık oy, yasama organlarında ve seçimlerde kullanılan iki temel oylama yöntemidir. Gizli oy, oy verenin tercihinin kimse tarafından bilinmemesini; açık oy ise tercihin kimsenin karşısında açıkça ifade edilmesini ifade eder. Türk hukukunda genel seçimlerde "serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel, açık sayım" ilkeleri esastır (Anayasa m. 67). TBMM'de ise istisnalar dışında açık oy uygulanır.
Meclis Başkanlık Divanı
Meclis Başkanlık Divanı, Türkiye Büyük Millet Meclisinin yönetim, temsil ve iç işleyişini yürüten anayasal organdır; Meclis Başkanı, başkanvekilleri, kâtipler ve idare amirlerinden oluşur. Anayasa m. 94 uyarınca Divanın kuruluşunda siyasî parti gruplarının TBMM'deki temsil oranı esas alınır. Meclis Başkanı siyasî tarafsızlık ilkesine bağlı olarak görev yapar; seçildiğinde mensubu olduğu siyasî parti ile ilişkisi sona erer ve meclis adına oy kullanamaz.
Nitelikli Çoğunluk
Nitelikli çoğunluk, bir oylamada salt çoğunluktan daha yüksek bir oranın (3/5, 2/3, 3/4 gibi) aranmasını ifade eden özel oylama ölçütüdür. Artırılmış veya ağırlaştırılmış çoğunluk olarak da anılır. Anayasa değişikliği, uluslararası antlaşma onayı, Meclis Başkanı seçimi, TBMM'nin sevk kararları gibi önemli işlerde aranır. Temel hak ve kurumsal istikrar korumasına hizmet eder.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), yasama yetkisini Türk milleti adına kullanan, halk tarafından seçilen 600 milletvekilinden oluşan tek meclisli yasama organıdır (Anayasa m. 7, m.75). Kanun yapma, bütçe ve kesin hesap kabulü, hükümet denetimi, uluslararası andlaşmaları uygun bulma, savaş ilanı ve genel af çıkarma başta olmak üzere anayasayla verilen görevleri yürütür. 2017 değişikliğiyle cumhurbaşkanlığı sistemine geçişte güvenoylaması kaldırılmış, denetim araçları yeniden yapılandırılmıştır.
Milletvekili
Milletvekili, Türkiye Büyük Millet Meclisinde halkı temsilen yasama yetkisini kullanan seçilmiş kamu görevlisidir. AY m. 80 uyarınca milletvekilleri seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, tüm Türk milletini temsil eder. Yasa yapma, devlet işlerini denetleme ve bilgi edinme yetkileriyle donatılmıştır; yasama sorumsuzluğu (AY m. 83/1) ve yasama dokunulmazlığı (AY m. 83/2) güvenceleriyle korunur. Görev süresi TBMM'nin beş yıllık yasama dönemi boyuncadır.
Anayasa Değişikliği
Anayasa değişikliği, yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi, yeni hüküm eklenmesi veya mevcut hükümlerin kaldırılması sürecidir. 1982 Anayasası'nda Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir: TBMM üye tamsayısının 1/3'ü tarafından teklif, iki görüşme (48 saat ara), gizli oyla 3/5 ile 2/3 arası veya 2/3 üzeri çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. AYM yalnızca şekil yönünden denetler.
Karar Yeter Sayısı
Karar Yeter Sayısı, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Genel Kurulda veya komisyonlarda bir kararın alınabilmesi için oylamaya katılan üyelerden karar lehine verilmesi gereken oy sayısıdır; 1982 Anayasası m.96/1 uyarınca Anayasada başkaca bir hüküm yoksa kararlar, toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla alınır, ancak üye tam sayısının dörtte birinin bir fazlasından az olamaz. Bütçe, anayasa değişikliği ve af gibi özel konularda nitelikli çoğunluklar gerekir.
TBMM'de oylama usulleri Anayasa m. 96 ve TBMM İçtüzüğü'nde düzenlenir. Temel ayrım gizli ve açık oy arasında yapılır. Kural açık oylamadır; gizli oylama istisnaî hâllerde zorunludur. Milletvekili oy verirken parti disiplinine tabi olsa da Anayasa ona vicdanına göre oy verme hakkı tanır.
Milletvekilleri oturduğu yerde el kaldırarak "kabul", "red" veya "çekimser" oyu kullanır. En hızlı usuldür; tartışma gerektirmeyen olağan kararlarda kullanılır.
Başkanın yönettiği oturumda her milletvekilinin adı sırayla okunur; milletvekili sesli olarak oyunu beyan eder. Siyasi ağırlığı yüksek kararlarda tercih edilir ve hesap verebilirlik sağlar.
Her milletvekilinin oturduğu sıradaki elektronik cihazla kullanılan oy. Oylar ekranda görüntülenir; sonuçlar anında açıklanır. Modern TBMM pratiğinde en yaygın usul budur.
Milletvekilleri kabin veya özel alanlarda mühürlü oy pusulası doldurur ve urneye atar. Sayım açık biçimde yapılır; sonuçlar genel kurula duyurulur.
TBMM İçtüzüğü, belirli konulara özgü oylama usulünü önceden tayin eder. İçtüzük hüküm koymadığı konularda Genel Kurul, oylamayı yönetirken usulü belirleyebilir (genellikle işaret oyu esastır).
Oylama usulü (açık/gizli) ayrıdır; karar yeter sayısı ayrıdır. Her iki unsur birlikte incelenmelidir:
Ayrıca toplantı yeter sayısı karşılanmadan oylama yapılamaz.