Tarihsel Arka Plan
Başbakanlık makamı, Türkiye'de 1923 Cumhuriyetin ilanından 2018 yılına kadar yaklaşık 95 yıl boyunca yürütme organının başı olarak varlığını sürdürmüştür. 1924 Anayasası'nda İcra Vekilleri Heyeti Reisi olarak geçen bu makam, 1961 ve 1982 Anayasalarında Başbakan adı altında parlamenter sistemin klasik yürütme başı olarak düzenlenmiştir.
1982 Anayasası'nın 2017 yılında 6771 sayılı Kanun ile değiştirilmesi ve bu değişikliğin 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabulü, ardından 24 Haziran 2018 Cumhurbaşkanlığı ve milletvekili seçimlerinin yapılmasıyla birlikte Başbakanlık makamı mülga olmuştur. Türkiye bu tarih itibarıyla Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi olarak adlandırılan başkanlık tipi bir sisteme geçmiştir.
Hukuki Niteliği ve Dayanağı (1982-2017 dönemi)
Başbakanın anayasal dayanağı, 1982 Anayasası'nın mülga Anayasa m. 109-114 arasındaki hükümlerdi. Bu hükümlere göre Başbakan:
- Cumhurbaşkanınca TBMM üyeleri arasından atanırdı (Anayasa m. 109/2).
- Bakanları seçerek Bakanlar Kurulunu oluşturur ve onları Cumhurbaşkanının onayına sunardı.
- Bakanlar Kuruluna başkanlık ederdi (Anayasa m. 112).
- Hükümet politikasının genel yürütümünden TBMM'ye karşı siyasi sorumlu idi.
- Atandıktan sonra hükümet programını TBMM'de okur ve güvenoyu talep ederdi.
Başbakanlık görevi, parlamenter sistemin temel niteliklerinden biri olan "yasama ile yürütmenin iç içeliği" ilkesinin göstergesiydi: yürütme organının başı (Başbakan), yasama organının (TBMM) güvenine dayanarak görev yapıyordu. Bu güven gensoru veya meclis soruşturması mekanizmalarıyla denetleniyordu.
Güncel Durum
2018 sonrası Başbakanlık makamı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında bulunmamaktadır. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde yürütme yetkisi ve sorumluluğu tek kişide — Cumhurbaşkanında — toplanmıştır. Eski Başbakanlık makamının yetkileri büyük ölçüde Cumhurbaşkanına geçmiş; Başbakana yardımcı olmak üzere öngörülmüş olan Başbakan Yardımcısı makamı da kaldırılarak yerine Cumhurbaşkanı Yardımcısı kurumu ihdas edilmiştir.
Cumhurbaşkanı Yardımcısı, Cumhurbaşkanınca doğrudan atanır; TBMM içinden seçilme zorunluluğu yoktur ve TBMM'ye karşı siyasi sorumluluğu bulunmaz. Bu haliyle eski Başbakanlık makamıyla yapısal olarak benzemez; başkanlık sisteminin kendine özgü bir unsuru olarak tasarlanmıştır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Başbakanlık makamı 2018 itibarıyla kaldırılmıştır; "Türkiye'de Başbakan şu anda kimdir?" sorusu yanıltıcıdır — böyle bir makam yoktur.
- Başbakan TBMM üyeleri arasından atanırdı; bu parlamenter sistemin içi içelik prensibinin doğrudan yansımasıydı.
- Başbakan hükümeti kurmak için güvenoyu almakla yükümlüydü; aksi halde görev devam edemezdi.
- Siyasi sorumluluk bireysel olarak Bakanlara, kolektif olarak Bakanlar Kurulu ile birlikte Başbakana aitti.
- Hakimlik ve HMGS sınavlarında Başbakanlık makamı tarihsel/karşılaştırma soruları ile çıkmaktadır (ör. "1982 Anayasasında Bakanlar Kurulunu kim oluştururdu?" gibi).
- Başbakan, Cumhurbaşkanından farklı olarak siyasi açıdan sorumluyken, Cumhurbaşkanı (1982 Anayasasında) siyasi bakımdan sorumsuzdu — bu parlamenter sistem özgün niteliğidir.
- Mülga Anayasa m. 112 uyarınca Başbakan koordinasyon ve uyumdan sorumluydu; bu "hükümet içi uyum" ilkesi başkanlık sisteminde tek kişilik yürütme ile yerini bulmuştur.
- Anayasal Dayanak: Başbakanın anayasal dayanağı 1982 Anayasası'nın mülga m. 109-114 hükümleriydi; 2017 Anayasa Değişikliği makamı kaldırmıştır.
- Fark: Başbakan parlamenter sistemin sorumlu yürütme başıydı; Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde yürütme Cumhurbaşkanı'nda toplanmıştır — Cumhurbaşkanı Yardımcısı Başbakan'ın yapısal muadili değildir.