Son güncelleme:
Güvenoyu: Güvenoyu, parlamenter sistemde hükümetin yasama organının güvenine dayanarak görev yapması ilkesi gereği, Bakanlar Kurulunun kurulmasının ardından veya görev sırasında TBMM'den aldığı destek oyu; 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türk parlamenter sisteminin temel denetim ve meşruluk mekanizmasıydı. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde güvenoyu kurumu bulunmamakta; yürütme doğrudan halkın oyundan meşruluk almaktadır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Meclis Soruşturması
Meclis soruşturması, Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında görevleriyle ilgili suç iddiasıyla TBMM tarafından açılabilen ve Yüce Divana sevkle cezaî yargılamaya dönüşebilen anayasal denetim yoludur. Anayasa m. 106 uyarınca üye tam sayısının salt çoğunluğu (301) imzasıyla önerge verilir; soruşturma açılması 3/5 (360), Yüce Divana sevk 2/3 (400) çoğunluk ister. Yargılama Anayasa Mahkemesi tarafından Yüce Divan sıfatıyla yapılır.
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
2017 Anayasa Değişikliği
2017 Anayasa Değişikliği, 6771 sayılı Kanun'la TBMM'de kabul edilen ve 16 Nisan 2017 halkoylamasında %51,41 oyla onaylanan, parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçişi sağlayan kapsamlı 1982 Anayasası değişikliğidir. Başbakanlık kaldırılmış, Cumhurbaşkanı doğrudan seçilen ve yürütmeyi tek başına kullanan organa dönüşmüş, Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yeni normatif araç olarak düzenlenmiştir. Uygulama 24 Haziran 2018 seçimleriyle fiilen başlamıştır.
Başbakan
Başbakan, 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türkiye Cumhuriyeti yürütme organının başı; Cumhurbaşkanınca TBMM üyeleri arasından atanan, Bakanlar Kuruluna başkanlık eden ve hükümet politikasının genel yürütümünden TBMM'ye karşı siyasi sorumluluk taşıyan görevlidir. 21 Ocak 2017 tarihli 6771 sayılı Anayasa değişikliği ve 24 Haziran 2018 seçimleriyle Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesi sonucu bu makam kaldırılmıştır.
Parlamenter Sistem
Parlamenter sistem, yürütme yetkisinin yasamaya karşı sorumlu bir hükümet aracılığıyla kullanıldığı hükümet sistemidir. Yasama ve yürütme organları birbirinden mutlak değil, yumuşak kuvvetler ayrılığı ilkesiyle ayrılır. Hükümet parlamentonun güvenine dayanır ve güvensizlik oyuyla düşürülebilir; buna karşılık hükümet parlamentoyu feshetme yetkisine sahip olabilir. Türkiye'de 1961-2017 arasında uygulanmıştır.
Başkanlık Sistemi (Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi)
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, 2017 Anayasa değişikliğiyle Türkiye'de benimsenen, yürütme yetkisinin doğrudan halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanında toplandığı hükümet sistemidir. Parlamenter sistemden farklı olarak Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılmış; yasama ile yürütme arasında sert kuvvetler ayrılığı öngörülmüştür. Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yeni normatif araç olarak düzenlenmiş; gensoru ve güvenoyu denetim araçları sona erdirilmiştir.
Bakanlar Kurulu
Bakanlar Kurulu, 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türkiye Cumhuriyetinin kolektif yürütme organı; Başbakan ile bakanlardan oluşan, hükümet politikasını belirleyen ve yürütümünden TBMM'ye karşı kolektif siyasi sorumluluk taşıyan kuruldur. 9 Temmuz 2018 itibarıyla Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesiyle birlikte bu kurul Türk hukuk sisteminden kaldırılmış; yerine tek kişilik yürütme modelinde Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcıları getirilmiştir.
Bakanlar
Bakanlar, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Cumhurbaşkanı tarafından atanan ve görevden alınan, belirli kamu hizmet alanlarında yürütme yetkisini kullanan üst düzey yürütme organlarıdır. Anayasa m. 106 uyarınca bireysel olarak Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar; Bakanlar Kurulu ve kolektif sorumluluk 2017 değişikliği ile kaldırılmıştır. TBMM üyelerinden atanırlarsa milletvekilliği düşer. Bakanlıkların kurulması ve kaldırılması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yapılır.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Siyasi Sorumluluk
Siyasi sorumluluk, parlamenter sistemde hükümetin ve bakanların TBMM'ye karşı hükümet politikasından ötürü hesap verme yükümlülüğü; yasama organının yürütmenin görevini sürdürüp sürdüremeyeceğine karar verme yetkisinin hukuki karşılığıdır. Türkiye'de 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde klasik parlamenter tiptedir; 2018 sonrası Cumhurbaşkanlığı Sisteminde ise yürütmenin siyasi sorumluluğu yapı itibarıyla daralmıştır.
Gensoru
Gensoru, parlamenter hükümet sisteminde yasama organının Bakanlar Kurulunu veya bir bakanı güvensizlik oylamasıyla görevden düşürebildiği en ağır meclis denetim aracıdır; Türk anayasal tarihinde 1961 m.89 ve 1982 m.99'da düzenlenmiş olup 2017 Anayasa Değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı sistemine geçiş sonrasında kaldırılmıştır. Günümüzde gensoru yolu yok; yürütmenin cezai sorumluluğu Meclis Soruşturması ve Yüce Divan ile işletilir.
Anayasa Değişikliği
Anayasa değişikliği, yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi, yeni hüküm eklenmesi veya mevcut hükümlerin kaldırılması sürecidir. 1982 Anayasası'nda Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir: TBMM üye tamsayısının 1/3'ü tarafından teklif, iki görüşme (48 saat ara), gizli oyla 3/5 ile 2/3 arası veya 2/3 üzeri çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. AYM yalnızca şekil yönünden denetler.
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde hem devletin başı hem yürütmenin başı olan, doğrudan halk tarafından seçilen anayasal organdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Başbakanlık kaldırılarak yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir (Anayasa m. 8). Anayasa m. 101-106 arasında düzenlenir; 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları seçilebilir. Görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.
Güvenoyu kurumu, parlamenter demokrasilerin kurucu ilkelerinden biridir. Türkiye'de 1924, 1961 ve 1982 Anayasalarının tamamında düzenlenen güvenoyu, yürütmenin yasamanın güvenine dayanarak görev yapma zorunluluğunu hayata geçiren mekanizmadır. Parlamenter sistemi başkanlık sisteminden ayıran en belirgin özelliklerden biridir.
2017 yılında 6771 sayılı Kanun ile yapılan Anayasa değişikliği ve 9 Temmuz 2018 itibarıyla Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesi sonucunda güvenoyu kurumu Türk Anayasasından kaldırılmıştır. Yeni sistemde yürütme — Cumhurbaşkanı — meşruluğunu doğrudan halkın oyundan almakta; TBMM'den güvenoyu talep etmemektedir.
1982 Anayasası'nın mülga Anayasa m. 110 ve m. 111 arasındaki hükümler güvenoyu kurumunu iki biçimde düzenliyordu:
Cumhurbaşkanınca atanan Başbakan ve Bakanlar Kurulu, göreve başladıktan itibaren bir hafta içinde hükümet programını TBMM'de okumak ve güvenoyu istemek zorundaydı. Güven oylaması hükümet programının okunmasından iki tam gün geçtikten sonra yapılır; üye tamsayısının salt çoğunluğu şartı aranırdı.
Başbakan gerekli gördüğü takdirde, TBMM'den güvenoyu isteyebilirdi. Bu yetki özellikle ekonomik paketlerin, yasa tasarılarının veya önemli siyasi kararların arkasına "meclis desteği" aramak için kullanılırdı. Güvenoyu alınamazsa hükümet istifa etmek zorunda kalırdı.
Güvenoyu hükümet tarafından talep edilirken, güvensizlik oyu (gensoru yoluyla) muhalefet tarafından başlatılır. Güvenoyu pozitif bir talep, güvensizlik oyu ise reaktif bir denetim aracıdır. Her ikisi de parlamenter sistemde hükümetin meşruluğunu yasama kaynaklı tutar.
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde güvenoyu mekanizması bulunmamaktadır. Yeni sistem başkanlık tipi bir model olduğu için yürütme (Cumhurbaşkanı) doğrudan halkın oyundan meşruluk alır; TBMM'nin onayına ihtiyaç duymaz.
Bu değişiklik, yasama-yürütme ayrılığını pekiştirmiş; ancak siyasi sorumluluk kavramının klasik parlamenter anlamı zayıflamıştır. Yürütmenin TBMM'ye siyasi sorumluluğu yerini, seçim döngülerinde halka hesap verme sürecine bırakmıştır. Ancak yasama organı hâlâ Cumhurbaşkanı ve bakanlar hakkında meclis soruşturması açma yetkisine sahiptir (Anayasa m. 105).