Son güncelleme:
Gereklilik İlkesi: Gereklilik ilkesi (zorunluluk ilkesi), aynı meşru amaca ulaşmak için temel hakka daha hafif bir biçimde dokunan alternatif bir aracın bulunmaması koşulunu gerektiren anayasal kriterdir. Ölçülülük ilkesinin üç alt unsurundan ikincisidir; elverişlilikten sonra, orantılılıktan önce uygulanır. Müdahalenin "en az aykırı alternatif" olup olmadığını sorgular.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Temel Hakların Sınırlanması
Temel hakların sınırlanması, anayasada tanınmış hak ve özgürlüklerin kanun koyucu tarafından belirli anayasal koşullar altında kısıtlanabilmesidir. Anayasa m. 13 bu sınırlamanın ancak kanunla, Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygun olarak, hakkın özüne dokunmaksızın yapılabileceğini düzenleyen beş ölçütlü bir anayasal kuralı öngörür.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Ölçülülük İlkesi
Ölçülülük ilkesi, devletin temel hak ve özgürlüklere yönelik sınırlamalarının güdülen meşru amacı aşmamasını gerektiren ve üç alt ilkeden (elverişlilik, gereklilik ve orantılılık) oluşan anayasal denetim ölçütüdür. AY m. 13'ün son cümlesinde "ölçülülük ilkesine aykırı olamaz" ifadesiyle kodlanmıştır; Alman doktrininden devşirilen ilke AYM ve AİHM içtihadının temel denetim metodudur. Sınırlama anlamlı amaca hizmet etmeli, daha hafif araçla sağlanamıyor olmalı ve amaçla dengeli olmalıdır.
Temel Hak ve Özgürlükler
Temel hak ve özgürlükler, insan onuruna bağlı dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez nitelikteki anayasal hakların bütünüdür; Anayasa m. 12-74 arasında düzenlenir. Doktrin Jellinek'in statü teorisi ekseninde hakları koruyucu (negatif), isteme (pozitif) ve katılma (aktif) olarak üçe ayırırken; Anayasa m. 12/f.2 kişi hakları, sosyal-ekonomik haklar ve siyasi haklar üçlü sınıflandırmasını esas alır. Haklar ancak kanunla ve ölçülülük ilkesine uygun biçimde sınırlanabilir (Anayasa m. 13).
Elverişlilik İlkesi
Elverişlilik ilkesi, temel hakka yapılan bir müdahalede kullanılan aracın, hedeflenen meşru amaca ulaşmaya objektif olarak uygun olmasını gerektiren anayasal kriterdir. Ölçülülük ilkesinin üç alt unsurundan ilkidir; elverişlilik testini geçemeyen bir müdahale gereklilik ve orantılılık denetimine tabi tutulmaksızın anayasaya aykırı kabul edilir. Araç ile amaç arasındaki nedensellik bağı sorgulanır.
Orantılılık İlkesi
Orantılılık ilkesi (dar anlamda ölçülülük), temel hakka yapılan müdahale ile ulaşılmak istenen meşru amaç arasında makul bir denge bulunmasını gerektiren anayasal kriterdir. Ölçülülük ilkesinin üç alt unsurundan sonuncusudur: elverişlilik, gereklilik, orantılılık. Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin temel hak denetiminde son süzgeç olarak işlev görür; müdahalenin ağırlığı elde edilen yararı aşmamalıdır.
Gereklilik, Anayasa m. 13'teki ölçülülük ilkesinin ikinci unsurudur. Sıralı test: elverişlilik → gereklilik → orantılılık. Bir araç önce elverişli bulunmalı, sonra gerekli olup olmadığı incelenir.
Gereklilik testi şu soruyu sorar: Aynı meşru amaca ulaşmak için temel hakka daha hafif biçimde dokunan başka bir araç var mıdır? Eğer cevap evet ise, ağır müdahaleyi içeren seçilen araç gerekli değildir — dolayısıyla anayasaya aykırıdır.
Gereklilik denetiminin özü "en az aykırı alternatif" (least restrictive means) formülüdür. Devlet, temel hakka müdahale edecek birden fazla seçeneğe sahipse, bunlar arasından hakkın kullanımını en az engelleyeni tercih etmek zorundadır.
Elverişlilik aracın amaca uygun olup olmadığını sorar. Gereklilik ise amaca uygun birden fazla aracın içinden en hafif olanını arar. Elverişlilik tekil test, gereklilik karşılaştırmalı testtir.
Anayasa Mahkemesi, kanun koyucunun öngördüğü araca alternatif var mı sorusunu sorar. Alternatif varsa ve bu alternatif hem amaca ulaşıyor hem de hakkı daha az kısıtlıyorsa seçilen araç gerekli değildir.
AYM, kanun koyucunun siyasi tercihine belirli bir takdir marjı tanır. Ancak bu marj, gereklilik testinin tamamen devre dışı kalması anlamına gelmez; özellikle temel hakların özüne yakın alanlarda Mahkeme sıkı denetim uygular.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi gereklilik denetimini "demokratik toplumda gereklilik" (necessary in a democratic society) formülüyle ifade eder. AİHS'in 8-11. maddelerinde yer alan bu ifade, yalnızca elverişli değil, hem gerekli hem de orantılı müdahaleleri ifade eden bütüncül bir kavramdır.