Olağanüstü hallerde dahi askıya alınamayan haklardır: yaşam hakkı, işkence yasağı, din ve vicdan özgürlüğünün iç alanı, suç ve cezaların geriye yürümezliği, masumiyet karinesi (AY m.15/2).
Hakkın Özüne Dokunma Yasağı
Temel hak ve özgürlüklerin sınırlanması halinde bile hakkın kullanılmasını imkansız kılacak ölçüde özüne dokunulamaması yasağıdır (AY m.13). Sınırlamanın mutlak sınırını oluşturur.
Temel Hak ve Özgürlükler
Anayasanın İkinci Kısmında düzenlenen, kişinin dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez haklarıdır. Kişi hakları, sosyal ve ekonomik haklar ile siyasi haklar olarak üç gruba ayrılır (AY m.12).
Dokunulmaz çekirdek haklar, olağanüstü hal dönemlerinde dahi askıya alınamayan ve hiçbir koşulda ihlal edilemeyecek temel hakları ifade eder. Bu haklar, insan onurunun korunmasına yönelik mutlak güvenceler olup, hiçbir dengeleme veya sınırlama testine tabi tutulamaz. Hem ulusal hem de uluslararası hukukta çekirdek haklar, insan hakları sisteminin derogasyona (askıya almaya) kapatılmış alanını oluşturur.
AY m.15/2: "Birinci fıkrada belirlenen durumlarda da, savaşa bağlı ölüm halleri dışında, kişinin yaşama hakkına, maddî ve manevî varlığının bütünlüğüne dokunulamaz; kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz; suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararı ile saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz."
AİHS m.15/2: Sözleşme'nin askıya alınmasında bile dokunulamayacak hakları belirler:
BM MSHS m.4/2: Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi'nde dokunulmaz haklar daha geniş bir listeyle korunur.
| Çekirdek Hak | AY m.15/2 | AİHS m.15/2 | BM MSHS m.4/2 |
|---|---|---|---|
| Yaşam hakkı | Evet (savaş hariç) | Evet (savaş hariç) | Evet |
| İşkence yasağı | Evet (maddi-manevi bütünlük) | Evet | Evet |
| Kölelik yasağı | Hayır | Evet | Evet |
| Geriye yürümezlik | Evet | Evet | Evet |
| Masumiyet karinesi | Evet | Hayır | Hayır |
| Din/vicdan özgürlüğü (iç alan) | Evet | Hayır | Evet |
| Ne bis in idem | Hayır | Evet (7. Prot.) | Hayır |
Dokunulmaz çekirdek haklar şu özelliklere sahiptir:
İşkence yasağı, çekirdek haklar arasında en tartışmasız olanıdır. AİHM, Gäfgen/Almanya kararında, bir çocuğun hayatını kurtarmak amacıyla bile olsa işkence yapılmasının AİHS m.3'ü ihlal edeceğini açıkça belirtmiştir. Bu, mutlak yasağın hiçbir dengelemeye tabi tutulamayacağının en güçlü örneğidir.
AY m.15/1, olağanüstü hallerde temel hakların milletlerarası hukuktan doğan yükümlülüklere aykırı olmamak koşuluyla durdurulabileceğini düzenler. Ancak m.15/2'deki çekirdek haklar bu durdurma yetkisinin mutlak sınırını oluşturur.
2016 sonrası Türkiye'deki olağanüstü hal uygulamalarında AYM ve AİHM, çekirdek hakların korunup korunmadığını titizlikle denetlemiştir. Bu dönemde verilen kararlar, çekirdek hak güvencesinin pratikte nasıl işlediğine dair önemli içtihat oluşturmuştur.