Temel hak sınırlamalarının demokratik bir toplumda zorunlu olan ihtiyaçlara cevap vermesi ve çoğulcu demokratik düzenle bağdaşması gerekliliğidir (AY m.13). AİHM içtihatlarıyla paralel yorumlanır.
Temel Hakların Sınırlanması
Temel hak ve özgürlüklerin ancak kanunla, Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ölçülülük ilkesine uygun biçimde sınırlanabilmesidir (AY m.13). Sınırlama rejiminin genel çerçevesidir.
Ölçülülük İlkesi
Temel hak sınırlamalarının elverişli, gerekli ve orantılı olması gerektiğini ifade eden anayasal ilkedir (AY m.13). Anayasa Mahkemesinin sınırlama denetiminde en sık kullandığı ölçüttür.
Demokratik toplum düzeninin gerekleri, temel hak ve özgürlüklerin sınırlanmasında aranan maddi meşruiyet ölçütlerinden biridir. AY m.13'e göre temel hak sınırlamaları, demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz. Bu kavram, sınırlamanın yalnızca biçimsel değil, içeriksel olarak da meşru olmasını güvence altına alır.
Kavram, AİHS sistemindeki "demokratik toplumda gerekli" (necessary in a democratic society) ölçütünün Türk anayasa hukukundaki yansımasıdır. AİHM'in bu alandaki zengin içtihadı, AYM kararlarına doğrudan etki etmektedir.
AY m.13: "Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz."
Ayrıca Anayasa'nın çeşitli maddelerinde (örneğin m.26, m.28, m.33, m.34) hakların sınırlanma nedenlerinin sayılmasının yanı sıra, bu sınırlamaların demokratik toplum düzeniyle bağdaşır olması gerektiği zımnen kabul edilmektedir.
AİHS bağlantısı: AİHS m.8-11'de düzenlenen hakların sınırlanma koşulları arasında "demokratik toplumda gerekli olma" ölçütü açıkça yer alır.
AYM içtihadına göre demokratik toplum düzeninin gerekleri şu unsurları kapsar:
Farklı düşünce, inanç ve yaşam biçimlerinin bir arada var olabilmesi. Tek tipçi bir toplum modeli, demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmaz. AYM, çoğulculuğu demokrasinin olmazsa olmazı olarak nitelendirmiştir.
Toplumun farklılıklara karşı hoşgörülü olması ve devletin bu hoşgörüyü koruması. Rahatsız edici, şok edici ve endişe verici düşüncelerin de ifade özgürlüğü kapsamında korunması bu ilkenin gereğidir (Handyside/Birleşik Krallık kararı).
Toplumsal tartışmanın serbestçe yürütülebilmesi, farklı görüşlerin kamusal alanda yer bulabilmesi. Devletin belirli düşünceleri bastırma ya da tek bir görüşü dayatma girişimleri bu ilkeye aykırıdır.
AİHM, demokratik toplumda gereklilik ölçütünü "pressing social need" (zorunlu toplumsal ihtiyaç) testi çerçevesinde değerlendirir:
Bu test, AYM bireysel başvuru kararlarında da sıklıkla uygulanmaktadır. AYM, AİHM'in bu içtihadını doğrudan referans göstermektedir.
AYM, demokratik toplum düzenini Batı demokrasileriyle uyumlu, çoğulcu, insan haklarına saygılı bir toplum modeli olarak tanımlamaktadır. Mahkeme'ye göre: