Olağanüstü hal dönemlerinde milletlerarası hukuktan doğan yükümlülüklere aykırı olmamak kaydıyla temel hak ve özgürlüklerin kısmen veya tamamen durdurulabilmesidir (AY m.15).
Dokunulmaz Çekirdek Haklar
Olağanüstü hallerde dahi askıya alınamayan haklardır: yaşam hakkı, işkence yasağı, din ve vicdan özgürlüğünün iç alanı, suç ve cezaların geriye yürümezliği, masumiyet karinesi (AY m.15/2).
Olağanüstü Hal İlanı
Savaş, savaşı gerektirecek durumlar, seferberlik, ayaklanma, güçlü ve eylemli kalkışma, ağır ekonomik bunalım, tabii afet veya salgın hastalık hallerinde Cumhurbaşkanınca ilan edilen olağanüstü yönetim usulüdür (AY m.119).
Olağanüstü hallerde temel hakların kullanılmasının durdurulması, AY m.15'te düzenlenmiş olan ve olağanüstü koşullarda devletin temel hak ve özgürlüklerin kullanılmasını geçici olarak askıya alma yetkisini ifade eden anayasal bir mekanizmadır. Bu düzenleme, olağanüstü hallerin olağan hukuk düzeniyle yönetilemeyeceği gerçeğinden hareketle, devlete olağanüstü tedbirler alma imkanı tanır.
AY m.15/1'e göre savaş, seferberlik veya olağanüstü hallerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir veya bunlar için Anayasa'da öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabilir.
Temel hakların kullanılmasının durdurulabilmesi için öncelikle olağanüstü hal, savaş veya seferberlik halinin ilan edilmiş olması gerekir. Olağan dönemde temel hakların kullanılmasının durdurulması mümkün değildir. Bu koşul, durdurma yetkisinin istisnai niteliğini vurgular.
AY m.15, durdurma tedbirlerinin "durumun gerektirdiği ölçüde" olmasını şart koşar. Bu ifade, ölçülülük ilkesinin olağanüstü dönemlerde de geçerli olduğunu gösterir. Alınan tedbirler, olağanüstü halin gerektirdiği ölçüyü aşamaz. Orantılılık, elverişlilik ve gereklilik alt ilkeleri bu bağlamda da uygulanır.
Temel hakların durdurulması, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülüklere aykırı olamaz. Türkiye'nin taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) m.15, olağanüstü hallerde dahi bazı haklardan sapma yapılamayacağını düzenlemiştir. Bu nedenle ulusal düzeyde alınan tedbirler, uluslararası insan hakları hukukuyla uyumlu olmak zorundadır.
AY m.15/2, olağanüstü hallerde dahi dokunulamayacak çekirdek hakları belirler. Bu haklar şunlardır:
Çekirdek haklar, insan onurunun korunmasına yönelik en temel güvencelerdir. Bu haklar, hiçbir olağanüstü durumda, hiçbir gerekçeyle durdurulup askıya alınamaz. Uluslararası insan hakları hukukunda da benzer düzenlemeler mevcuttur; AİHS m.15/2 ve BM Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi m.4/2 çekirdek hakları güvence altına alır.
Temel hakların kullanılmasının durdurulması, hakların ortadan kaldırılması anlamına gelmez. Durdurma geçici bir tedbirdir ve olağanüstü halin sona ermesiyle birlikte temel haklar otomatik olarak tam kapsamıyla yeniden kullanılabilir hale gelir. Durdurma döneminde alınan tedbirlerin hukuka uygunluğu, olağanüstü halin sona ermesinden sonra yargısal denetime tabi tutulabilir.
Durdurma, kısmen veya tamamen yapılabilir. Kısmi durdurma, belirli hakların belirli yönlerinin askıya alınmasıdır. Tam durdurma ise bir hakkın kullanılmasının tamamen askıya alınmasıdır. Her iki durumda da ölçülülük ilkesine uyulması zorunludur.