Son güncelleme:
Elverişlilik İlkesi: Elverişlilik ilkesi, temel hakka yapılan bir müdahalede kullanılan aracın, hedeflenen meşru amaca ulaşmaya objektif olarak uygun olmasını gerektiren anayasal kriterdir. Ölçülülük ilkesinin üç alt unsurundan ilkidir; elverişlilik testini geçemeyen bir müdahale gereklilik ve orantılılık denetimine tabi tutulmaksızın anayasaya aykırı kabul edilir. Araç ile amaç arasındaki nedensellik bağı sorgulanır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Strazburg merkezli ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin uygulanmasını denetleyen uluslararası yargı organıdır. 1959'da kurulmuş, 11 No'lu Protokol ile 1998'de tek daimi mahkemeye dönüşmüştür. Bireysel başvuru ve devletlerarası başvuru üzerine karar verir; kararları taraf devletler için bağlayıcıdır. Türkiye 1987'den beri bireysel başvuru yetkisini tanımaktadır.
Temel Hakların Sınırlanması
Temel hakların sınırlanması, anayasada tanınmış hak ve özgürlüklerin kanun koyucu tarafından belirli anayasal koşullar altında kısıtlanabilmesidir. Anayasa m. 13 bu sınırlamanın ancak kanunla, Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygun olarak, hakkın özüne dokunmaksızın yapılabileceğini düzenleyen beş ölçütlü bir anayasal kuralı öngörür.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Gereklilik İlkesi
Gereklilik ilkesi (zorunluluk ilkesi), aynı meşru amaca ulaşmak için temel hakka daha hafif bir biçimde dokunan alternatif bir aracın bulunmaması koşulunu gerektiren anayasal kriterdir. Ölçülülük ilkesinin üç alt unsurundan ikincisidir; elverişlilikten sonra, orantılılıktan önce uygulanır. Müdahalenin "en az aykırı alternatif" olup olmadığını sorgular.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Demokratik Toplum Düzeninin Gerekleri
Demokratik toplum düzeninin gerekleri, Anayasa m. 13'te yer alan temel hakların sınırlanmasında uyulması gereken anayasal ölçütlerden biridir. Sınırlamanın demokratik devlet ilkesiyle uyumlu olması, çoğulcu demokrasinin temel değerlerine aykırı olmaması gerektiğini ifade eder. AİHS m.8-11'deki "zorunlu toplumsal ihtiyaç" (pressing social need) testiyle paralel işler. Hakkın özüne dokunma yasağı ve ölçülülük ilkesiyle birlikte anayasal sınırlama rejiminin üç sütunundan birini oluşturur.
Ölçülülük İlkesi
Ölçülülük ilkesi, devletin temel hak ve özgürlüklere yönelik sınırlamalarının güdülen meşru amacı aşmamasını gerektiren ve üç alt ilkeden (elverişlilik, gereklilik ve orantılılık) oluşan anayasal denetim ölçütüdür. AY m. 13'ün son cümlesinde "ölçülülük ilkesine aykırı olamaz" ifadesiyle kodlanmıştır; Alman doktrininden devşirilen ilke AYM ve AİHM içtihadının temel denetim metodudur. Sınırlama anlamlı amaca hizmet etmeli, daha hafif araçla sağlanamıyor olmalı ve amaçla dengeli olmalıdır.
Elverişlilik, Anayasa m. 13 kapsamındaki ölçülülük ilkesinin üç unsurundan ilkidir. Üç unsur sıralı bir test olarak uygulanır: elverişlilik → gereklilik → orantılılık. Elverişli olmayan bir araç sonraki aşamalara geçmeden reddedilir. Bu yapısıyla temel hakların sınırlanması rejiminin ilk kapısıdır.
Elverişlilik testi tek bir soruya odaklanır: Kullanılan araç, ulaşılmak istenen meşru amaca ulaşmaya uygun mudur? Araç ile amaç arasında nedensellik ilişkisi aranır. Amaç ile ilgisiz veya amaca ulaşmayı sağlayamayacak araçlar elverişsizdir. Test, amacın demokratik toplum düzeninin gerekleri bakımından da kabul edilebilir olmasını varsayar.
Elverişlilik araç-amaç uygunluğunu, gereklilik ise aynı amaca daha hafif bir araçla ulaşma olasılığını sorgular. Elverişli olmayan bir araç zaten gereklilik testini geçemez; çünkü amaca hizmet etmemektedir.
Anayasa Mahkemesi, elverişlilik değerlendirmesini kanun koyucunun sübjektif niyetine göre değil, aracın objektif olarak amaca hizmet edip etmediğine göre yapar.
Elverişlilik denetimi öncesinde meşru amacın belirlenmesi gerekir. Amaç, Anayasa m. 13'te sayılan sınırlama sebeplerine (millî güvenlik, kamu düzeni, genel ahlâk vb.) bağlı olmalıdır. Meşru olmayan bir amaca yönelik hiçbir araç elverişli sayılamaz.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de benzer bir yaklaşım izler: "meşru amacı gerçekleştirmeye uygun" (suitable for achieving the legitimate aim) formülü. AİHM, devletlere bu aşamada geniş takdir marjı tanır; çünkü bir aracın amaca ulaşıp ulaşamayacağını ulusal makamların değerlendirmesi daha olasıdır.