Son güncelleme:
Oligarşi: Oligarşi, siyasi iktidarın küçük bir azınlık grubunun (ekonomik elit, aristokrasi, askerî yönetim) elinde toplandığı yönetim biçimidir. Antik Yunan'dan beri tanınan klasik yönetim tiplerinden biridir. Meşruiyetini genellikle servet, soy veya askerî güce dayandırır. Monarşi gibi tek kişilik değildir; demokrasi gibi çoğunluk iradesine dayanmaz. Modern devletlerde saf oligarşi nadir olsa da "oligarşik eğilimler" tartışması süregelir.
Oligarşi, siyasi gücün küçük bir elit grubun elinde toplandığı yönetim biçimidir. Terim Yunanca "oligos" (az) ve "arkhein" (yönetmek) kelimelerinden gelir; "azınlık yönetimi" anlamını taşır.
Aristoteles'in klasik yönetim biçimleri tasnifinde oligarşi "bozulmuş" yönetim biçimleri arasındadır: Aristokrasinin (erdemli azınlık yönetimi) bozulmuş hâli olarak varlıklı azınlığın kendi çıkarı için yönettiği rejimi ifade eder.
İktidar soy üstünlüğüne dayanan bir aristokrasi sınıfındadır. Antik Sparta, feodal Avrupa, Venedik Cumhuriyeti örnekleridir.
İktidar en zenginlerin elindedir. Modern eleştirilerde küreselleşen ekonomide büyük sermaye sahiplerinin orantısız etkisi "plutokratik oligarşi" olarak anılır.
İktidar askerî komuta kademesinin elindedir. Askerî darbeler sonrası oluşan geçici yönetimler bu türe örnektir.
Siyasi kararların uzmanlar, bürokratlar ve teknokratlar tarafından belirlenmesi. AB kurumları bu bağlamda bazı eleştirmenlerce teknokratik oligarşi olarak nitelendirilir.
Siyasi kararlar küçük bir elit grup içinde alınır. Halk katılımı zayıftır veya yoktur.
Saf oligarşide seçim yoktur. Bazı "yarı-oligarşik" yönetimlerde seçimler görünüş düzeyindedir; gerçek karar elit çevrede alınır.
Oligarşi kendini yeniden üretir: elit aileler evlilik, mülkiyet ve eğitim yoluyla gücü sürdürür. "Demir oligarşi yasası" (Robert Michels) oligarşik eğilimin her organizasyonda doğduğunu savunur.
Oligarşik rejimler genellikle halkın gözünde meşruiyet sorunu yaşar. Ekonomik eşitsizlik ve siyasi dışlanma toplumsal gerginlikleri artırır.
Aristoteles'in tasnifinde yönetim biçimleri yönetici sayısına ve amacına göre sınıflanır:
| Yönetici Sayısı | İyi Biçim | Bozulmuş Biçim |
|---|---|---|
| Bir | Monarşi | Tiranlık |
| Az | Aristokrasi | Oligarşi |
| Çok | Politeia | Demokrasi (Aristoteles'e göre) |
Günümüzde "oligarşi" terimi genellikle rejim tanımı değil, eleştirel bir kavram olarak kullanılır:
| Özellik | Oligarşi | Demokrasi |
|---|---|---|
| İktidar | Azınlık | Çoğunluk (halk) |
| Seçim | Yok veya biçimsel | Gerçek |
| Katılım | Kısıtlı | Yaygın |
| Meşruiyet | Gelenek, servet, güç | Halk iradesi |
Türkiye temsili demokrasi modelini benimser; Anayasa m. 2'ye göre "demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir". Oligarşi anayasal olarak reddedilir.
Ancak sosyolojik eleştirilerde zaman zaman "ekonomik elit", "medya sahipliği yoğunlaşması", "parti içi demokrasi eksikliği" gibi oligarşik eğilimler tartışılır. Bu eleştiriler rejim tanımı değil, sorunlu eğilim olarak değerlendirilir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Laik Devlet
Laik devlet, kamu düzeninin dinî kurallar yerine akla, hukuka ve bilime dayandığı, devletin din karşısında tarafsız kaldığı ve bireyin din ve vicdan hürriyetinin güvence altına alındığı devlet biçimidir. Anayasa m. 2'de Cumhuriyetin temel niteliklerinden biri sayılan laiklik, m.4 uyarınca değiştirilemez. Türk düzeni devletin resmî dininin olmamasını, dinî otoritenin kamu kurumları üzerinde hâkimiyet kuramamasını ve din istismarının yasaklanmasını laik devletin asgari şartları olarak kabul eder.
Monarşi
Monarşi, egemenliğin bir hükümdar (kral, kraliçe, sultan, imparator) elinde toplandığı ve genellikle soydan geçtiği hükümet biçimidir. Cumhuriyetin zıttıdır. Mutlak monarşi (egemenlik sınırsız), meşruti monarşi (anayasa ile sınırlı) ve sembolik monarşi (parlamenter sistemde sembolik rol) olmak üzere türlere ayrılır. Birleşik Krallık, Japonya, İspanya, İsveç günümüz sembolik monarşi örnekleridir.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Demokratik Devlet
Demokratik devlet, iktidarın halkın iradesine dayandığı, seçimle el değiştirebildiği, çoğulculuk, temel hak ve özgürlükler güvenceleri ve siyasi partilerin serbest rekabeti esasına dayanan devlet anlayışıdır. Anayasa m. 2'de Cumhuriyet'in niteliklerinden biri olarak düzenlenir ve Anayasa m. 4 ile değiştirilemez. Çoğunlukçu demokrasinin aksine çoğulcu (plüralist) modeli esas alır; militan demokrasi çerçevesinde anti-demokratik faaliyetlere karşı korunur.
Sosyal Devlet
Sosyal devlet, yurttaşlarına yalnızca özgürlük ve güvenlik sağlamakla yetinmeyen; ekonomik, sosyal ve kültürel yaşamın düzenlenmesine aktif müdahale ederek herkesin insan onuruna yaraşır asgari yaşam koşullarına erişmesini üstlenen devlet tipidir. Anayasa m. 2 Türkiye Cumhuriyetinin niteliklerinden biri olarak sayılmış; Anayasa m. 5 devletin amaç ve görevlerini, m.65 ise sosyal hakların gerçekleştirilmesinin mali imkanlarla sınırlı olduğunu düzenlemiştir.
Siyasi Parti
Siyasi parti, ortak siyasal amaçları gerçekleştirmek için örgütlenmiş, seçimlere katılıp kamusal iktidarı kullanmayı hedefleyen ve anayasaya göre demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsuru sayılan özel tüzel kişilerdir. Anayasa m. 68 ile kurulma hakkı, m.69 ile denetim ve kapatma rejimi düzenlenmiştir; 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu ve AİHS m.11 dernek özgürlüğü çerçevesinde yapılanır ve [militan demokrasi] doktrini çerçevesinde özel koruma-sınırlama rejimine tabidir.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.
Temsili Demokrasi
Temsili demokrasi, halkın iktidarını doğrudan değil, seçimle belirlediği temsilcileri aracılığıyla kullandığı demokrasi biçimidir. Modern çağın ana demokrasi modelidir. Parlamento, başkan, yerel meclisler gibi seçilmiş kurumlar üzerinden işler. Doğrudan demokrasinin pratikte büyük ölçüde uygulanamamasının alternatifidir. Türkiye temsili demokrasi modelini esas alır; referandum gibi doğrudan demokrasi unsurları sınırlıdır.