Son güncelleme:
Monarşi: Monarşi, egemenliğin bir hükümdar (kral, kraliçe, sultan, imparator) elinde toplandığı ve genellikle soydan geçtiği hükümet biçimidir. Cumhuriyetin zıttıdır. Mutlak monarşi (egemenlik sınırsız), meşruti monarşi (anayasa ile sınırlı) ve sembolik monarşi (parlamenter sistemde sembolik rol) olmak üzere türlere ayrılır. Birleşik Krallık, Japonya, İspanya, İsveç günümüz sembolik monarşi örnekleridir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Cumhuriyet
Cumhuriyet, devlet başkanının halk tarafından seçildiği ve egemenliğin monarşi veya dinî otoriteden değil millete ait olduğu devlet şeklidir. Anayasa m. 1 uyarınca Türkiye Devletinin şekli Cumhuriyettir; Anayasa m. 4 ile değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Anayasa m. 2'deki demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti nitelikleri Cumhuriyeti tamamlar. 29 Ekim 1923'te ilan edilen Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı monarşisinden modern ulus devlete geçişin kurucu anıdır.
Değiştirilemez Hükümler
Değiştirilemez hükümler, Anayasanın m. 4'ü ile değiştirilemeyen ve değiştirilmesi teklif dahi edilemeyen Anayasa m. 1 (Cumhuriyet), m. 2 (Cumhuriyetin nitelikleri) ve m. 3 (devletin bölünmez bütünlüğü, dili, bayrağı, marşı, başkenti) hükümleridir. Türk anayasal sisteminin sarsılmaz çekirdeğini oluşturur; AY m. 175 değişiklik usulüyle bile değiştirilemez. Doktrinde çifte revizyon yasağı kabul edilir: m. 4'ün önce değiştirilip sonra ilk üç maddenin değiştirilmesi de aykırıdır.
Egemenlik
Egemenlik, belirli bir toprak parçası üzerinde yaşayan insan topluluğu üzerinde üstün otoriteye sahip olma ve bu otoriteyi başka bir güce tabi olmaksızın kullanabilme yetkisini ifade eden devletin kurucu unsuru ve anayasa hukukunun temel kavramıdır; 1982 Anayasası m.6 uyarınca egemenlik kayıtsız şartsız Millet'indir, Türk Milleti egemenliğini Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır, hiçbir organ kaynağını Anayasadan almayan devlet yetkisi kullanamaz.
Halk Egemenliği
Halk egemenliği, devlet iktidarının kaynağının soyut bir ulus ya da devlet değil, somut bireylerden oluşan halk olduğunu ileri süren egemenlik kuramıdır. Rousseau'nun toplumsal sözleşme anlayışıyla özdeşleşmiştir. Her bireyin egemenliğin bir parçasına sahip olduğu, doğrudan ve bireysel katılımı öne çıkaran yaklaşımdır. Milli egemenlikten farklı olarak temsil ve doğrudan demokrasi unsurlarını birlikte barındırır.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Kanun-i Esasi (1876 Anayasası)
Kanun-i Esasi, 23 Aralık 1876'da II. Abdülhamit tarafından ilan edilen Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk yazılı anayasasıdır. Birinci Meşrutiyet'in hukuki temelini oluşturur. Padişahın yetkilerini kısmen sınırlayan, ikili yasama meclisini (Heyet-i Mebusan + Heyet-i Ayan) öngören ve temel hakları kısmî biçimde güvenceye bağlayan metindir. 1878'de II. Abdülhamit tarafından yürürlüğü askıya alınmış, 1908'de İkinci Meşrutiyet ile yeniden yürürlüğe girmiştir.
Monarşi, egemenliğin tek bir kişide (monark) toplandığı yönetim biçimidir. Monark unvanı kültüre göre değişir: kral/kraliçe (Avrupa), imparator (Roma, Çin, Japonya), sultan/padişah (Osmanlı, İslam devletleri), şah (İran), çar (Rusya) vb.
Egemenlik tek bir şahsın elindedir. Monark ya doğrudan yönetir ya da sembolik olarak temsil eder.
Monark çoğunlukla soydan geçer. İlk çocuk (primogenitür), erkek öncelikli veya eşit veraset gibi farklı yöntemler olabilir.
Monark kural olarak ölene kadar veya tahttan feragat edene kadar görev yapar.
Monarşinin meşruiyet kaynağı büyük ölçüde gelenek, din (Tanrı'nın onayı) ya da soy iddialarına dayanır.
Monarkın yetkileri sınırsız veya çok geniş. Yasama, yürütme ve yargı tek kişide birleşir. Örneğin 17-18. yüzyıl Fransa'sı, Osmanlı'nın klasik dönemi, günümüzde Suudi Arabistan, Umman, Brunei.
Monarkın yetkileri anayasa ile sınırlanır. Yasama ve yargı ayrı organlardadır; monark yürütmenin bir bölümünde (genellikle sembolik) rol oynar. Kanun-i Esasi (1876) döneminin Osmanlısı meşruti monarşi örneğidir.
Monark tamamen sembolik bir konumdadır; gerçek siyasi iktidar parlamento ve hükümette bulunur. Günümüz Birleşik Krallık, Japonya, İsveç, Norveç, Danimarka, İspanya, Hollanda, Belçika örnekleridir.
| Özellik | Monarşi | Cumhuriyet |
|---|---|---|
| Devlet başkanı | Monark | Seçilmiş başkan |
| Meşruiyet | Soy, gelenek, din | Halk iradesi |
| Süre | Yaşam boyu | Sınırlı |
| Seçim | Yok | Var |
| Modern örnek | Birleşik Krallık | Türkiye, Fransa |
Osmanlı İmparatorluğu 1299'dan 1922'ye kadar mutlak monarşi olarak yönetildi. 1876 Kanun-i Esasi ile meşruti monarşiye geçiş girişimi yapıldı; 1908 İkinci Meşrutiyet ile tam meşruti düzen hedeflendi.
Türkiye Cumhuriyeti bu tarihten sonra monarşiyi resmen sonlandırdı. Cumhuriyet anayasal olarak değiştirilemez hüküm niteliğinde korunmaktadır.
Dünyada yaklaşık 43 aktif monarşi bulunmaktadır. Büyük çoğunluğu sembolik monarşidir. Birkaçı (Suudi Arabistan, Umman, Brunei, Vatikan) hâlâ mutlak monarşi özelliklerini korur.