Hukuki Niteliği
"Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz." — Anayasa m.20/1
Özel hayatın gizliliği, klasik negatif statü haklarından olup bireyin kamu ve özel aktörlerden müdahalesiz kalma alanını güvence altına alır. Hak, insan onuru kavramının doğal uzantısı ve maddi ve manevi varlığın korunması ile örtüşür. Çekirdek mahremiyetten kişisel verilere kadar geniş bir yelpazeyi kapsar ve kişilik hakkının anayasal zemini olarak işlev görür.
Dayanak
- Anayasa m. 20/1: Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz.
- Anayasa m. 20/2: Millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlakın korunması veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebeplerinden biri veya birkaçına bağlı olmadıkça, hâkim kararı olmaksızın üzeri, özel kâğıtları ve eşyası aranamaz ve bunlara el konulamaz.
- Anayasa m. 20/3: Herkes, kendisiyle ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahiptir. Bu hak; kişinin kendisiyle ilgili kişisel veriler hakkında bilgilendirilme, bu verilere erişme, bunların düzeltilmesini veya silinmesini talep etme ve amaçları doğrultusunda kullanılıp kullanılmadığını öğrenmeyi de kapsar. Kişisel veriler ancak kanunda öngörülen hâllerde veya kişinin açık rızasıyla işlenebilir.
- AİHS m.8: Özel ve aile hayatına, konuta ve haberleşmeye saygı hakkını güvence altına alır.
Koruma Alanları
Özel Hayat
Kişinin kendi yaşantısı, ilişkileri, cinsel yönelimi, sağlık durumu, mali bilgileri, dini inancı gibi özel yaşam alanı. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadında hak geniş yorumlanır: iş ilişkileri, isim, resim, kişisel gelişim de koruma alanındadır.
Aile Hayatı
Aile üyeleri arasındaki duygusal ve fiili bağlar; evli veya evli olmayan birliktelikler, ebeveyn-çocuk ilişkisi, göç-aile birleşimi durumları.
Anayasa m. 21 özel olarak düzenler. Özel hayatın gizliliğinin mekâna yansıması.
Anayasa m. 22 altında düzenlenir; telefon, posta, e-posta, dijital iletişim korunur.
Kişisel Veriler
Anayasa m. 20/3 kapsamında açıkça anayasal güvenceye kavuşturulmuş; 6698 sayılı KVKK ile teşkilatlandırılmıştır. Kişisel Verileri Koruma Kurumu gözetim kurumudur.
Sınırlama Rejimi
Sebep Sınırlama
Anayasa m. 20/2 sayılı sebepler: millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık, genel ahlak, başkalarının hak ve özgürlükleri. Bu sebepler numerus clausus olarak uygulanır.
Hâkim Kararı Zorunluluğu
Üst arama, özel kâğıt ve eşyaya el koyma ancak hâkim kararıyla yapılır. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri yeterlidir; ancak yetkili merciin emri yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur.
Sınırlama elverişli, gerekli ve dar anlamda orantılı olmalıdır. Anayasa m. 13 kapsamında hakkın özüne dokunma yasağı mutlak tavan oluşturur.
AİHS m.8/2 "demokratik toplumda gerekli" ölçütü uygular; sınırlama demokratik bir toplumda zorunlu bir toplumsal ihtiyaca yanıt vermelidir.
Devletin Pozitif Yükümlülüğü
Devletin pozitif yükümlülüğü doktrini özel hayatın gizliliği bakımından da geçerlidir. Devlet yalnızca müdahale etmemekle değil, üçüncü kişilerin ihlallerini önleme, etkili soruşturma yürütme ve hakkı fiilen güvenceleme yükümlülüğü altındadır.
Kişisel Verilerin Korunması Rejimi
Anayasa m. 20/3 Güvencesi
2010 Anayasa değişikliğiyle eklendi; kişisel veri korumasını anayasal hak seviyesine çıkardı.
KVKK (6698 sayılı Kanun)
Veri işleme ilkeleri, veri sorumlusunun yükümlülükleri, Kişisel Verileri Koruma Kurumu nun görevleri düzenlenir.
Temel Haklar
- Bilgilendirilme hakkı.
- Erişim hakkı.
- Düzeltme ve silme talep hakkı.
- Amaç sınırlaması sorgulama hakkı.
- Açık rıza kuralı.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Anayasa m. 20/1-2-3: Üç fıkra üç farklı alan: genel koruma, arama-el koyma kuralı, kişisel verilerin korunması.
- Hâkim kararı: Arama ve el koyma kural olarak hâkim kararıyla; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde yetkili merciin yazılı emri ve 24 saatte hâkim onayı.
- Sınırlama sebepleri: Millî güvenlik, kamu düzeni, suçun önlenmesi, genel sağlık, genel ahlak, başkalarının hakları.
- Anayasa m. 20/3 eklenmesi: 2010 değişikliğiyle kişisel verilerin korunması anayasa düzeyine çıktı; öncesinde yasal koruma vardı.
- KVKK Kurumu: Kişisel Verileri Koruma Kurumu bağımsız idari otoritedir; 6698 sayılı Kanun çerçevesinde çalışır.
- AİHS m.8: İç hukukla eşdeğer koruma; bireysel başvuru sayesinde Anayasa m. 20 ile AİHS m.8 birlikte uygulanır.
- Pozitif yükümlülük: Devlet üçüncü kişi ihlallerine karşı önleyici ve onarıcı tedbirler almakla yükümlüdür.