Herkesin düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkıdır (AY m.26). Demokratik toplumun temel değerlerindendir.
İfade özgürlüğü, bireyin düşünce ve kanaatlerini sözlü, yazılı, görsel veya başka araçlarla açıklama, yayma ve başkalarının düşüncelerine ulaşma hakkını güvence altına alır. Demokratik toplumun temel taşlarından biri olan bu hak, siyasi tartışma, sanatsal ifade, akademik özgürlük ve basın hürriyeti gibi geniş bir alanı kapsamaktadır.
AİHM'in ifade özgürlüğüne ilişkin temel içtihadı Handyside/Birleşik Krallık (1976) kararında ortaya konmuştur: İfade özgürlüğü yalnızca olumlu karşılanan veya zararsız görülen bilgi ve fikirleri değil, rahatsız edici, şok edici veya kaygı verici olanları da kapsar. Bu olmaksızın demokratik toplumun vazgeçilmez unsurları olan çoğulculuk, hoşgörü ve açık fikirlilik gerçekleşemez.
İfade özgürlüğünün koruduğu ifade türleri:
AY m.26/1: "Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına sahiptir. Bu hürriyet resmi makamların müdahalesi olmaksızın haber veya fikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar."
AY m.26/2: Sınırlandırma sebepleri: milli güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliği, Cumhuriyetin temel nitelikleri, devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüğünün korunması, suçların önlenmesi, suçluların cezalandırılması, devlet sırrı, başkalarının şöhret veya haklarının korunması, yargı bağımsızlığı.
AİHS m.10: İfade özgürlüğünü düzenler; AİHM'in en zengin içtihadının bulunduğu maddelerden biridir. AİHM, sınırlandırmaları demokratik bir toplumda gereklilik ve zorunlu toplumsal ihtiyaç (pressing social need) testine tabi tutar.
İfade özgürlüğünün sınırlandırılmasında AİHM'in üçlü testi uygulanır:
| Aşama | İçerik |
|---|---|
| Kanunilik | Müdahalenin kanuni dayanağı var mı? Kanun erişilebilir ve öngörülebilir mi? |
| Meşru amaç | AİHS m.10/2'deki meşru amaçlardan birine dayanılıyor mu? |
| Demokratik toplumda gereklilik | Müdahale zorunlu bir toplumsal ihtiyaca cevap veriyor mu? Ölçülü mü? |
Sınıflandırmaya göre koruma düzeyleri:
Türkiye, AİHM önünde ifade özgürlüğü ihlali tespit edilen ülkeler arasında öne çıkmaktadır: