Anayasa Hukuku
Yaşam Hakkı Nedir?
Tanım
Herkesin yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkıdır (AY m.17). En temel insan hakkı olup diğer tüm hakların kullanılmasının ön koşuludur.
Sayfa yükleniyor
Herkesin yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkıdır (AY m.17). En temel insan hakkı olup diğer tüm hakların kullanılmasının ön koşuludur.
Dokunulmaz Çekirdek Haklar
Olağanüstü hallerde dahi askıya alınamayan haklardır: yaşam hakkı, işkence yasağı, din ve vicdan özgürlüğünün iç alanı, suç ve cezaların geriye yürümezliği, masumiyet karinesi (AY m.15/2).
İşkence Yasağı
Kimseye işkence ve eziyet yapılamayacağı, insan haysiyetiyle bağdaşmayan ceza veya muameleye tabi tutulamayacağı mutlak yasaktır (AY m.17/3). Olağanüstü hallerde dahi askıya alınamaz.
Yaşam hakkı, tüm temel hak ve özgürlüklerin önkoşulu niteliğinde olup bireyin fiziksel varlığının devlet ve üçüncü kişilere karşı korunmasını güvence altına alır. Bu hak, devlete hem negatif yükümlülük (yaşama keyfi olarak son vermeme) hem de pozitif yükümlülük (yaşamı korumak için gerekli önlemleri alma) yükler.
Yaşam hakkının koruması, biyolojik yaşamın başlamasından sona ermesine kadar sürer. Anayasa Mahkemesi, ceninin yaşam hakkından ne ölçüde yararlanacağı konusunda takdir marjı tanımakla birlikte, kürtaj düzenlemelerinde annenin hakları ile ceninin korunması arasında denge kurulması gerektiğini vurgulamıştır.
AY m.17/1: "Herkes, yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir." Bu hüküm yaşam hakkını, maddi bütünlük hakkını ve manevi bütünlük hakkını birlikte düzenlemektedir.
AİHS m.2: Herkesin yaşam hakkı yasanın koruması altındadır. Hiç kimsenin yaşamına kasten son verilemez. Sözleşme, yaşam hakkına son verilmesinin meşru kabul edilebileceği istisnai durumları sınırlı olarak saymıştır:
Ölüm cezası: Türkiye'de ölüm cezası 2001 yılında savaş zamanı ve yakın savaş tehdidi halleri dışında, 2004 yılında ise tamamen kaldırılmıştır (AY m.38/son). AİHS Ek Protokol No. 6 ve 13 onaylanmıştır.
AİHM içtihatlarında devletin yaşam hakkı kapsamındaki pozitif yükümlülükleri dört başlık altında incelenmektedir:
| Yükümlülük Türü | İçerik | Örnek Karar |
|---|---|---|
| Yasal çerçeve oluşturma | Yaşamı koruyucu cezai mevzuat | Osman/Birleşik Krallık |
| Önleme yükümlülüğü | Bilinen ve somut risk durumunda koruma | Opuz/Türkiye |
| Etkili soruşturma | Ölüm olaylarında bağımsız ve etkin soruşturma | McCann/Birleşik Krallık |
| Güç kullanımının düzenlenmesi | Kolluk güçlerinin orantılı güç kullanması | Nachova/Bulgaristan |
Opuz/Türkiye kararı özellikle önemlidir: AİHM, aile içi şiddet mağdurlarını korumadaki sistemik başarısızlık nedeniyle Türkiye'yi AİHS m.2 ve m.14 kapsamında mahkum etmiştir.
AY m.15/2 uyarınca yaşam hakkı, olağanüstü hallerde dahi kısıtlanamayan dokunulmaz çekirdek alan içindedir. Ancak savaş hukukunun gerektirdiği fiiller bu kuralın istisnasıdır. Bu istisna son derece dar yorumlanmalıdır ve yalnızca uluslararası insancıl hukukun izin verdiği meşru savaş eylemlerini kapsar.