İlkenin Amacı ve Kaynağı
Bireysel başvuru, temel hak ihlallerine karşı son çare niteliğindedir. Anayasa Mahkemesi, sıradan yargı yollarının yerini almak için değil, onların yetmediği noktada tamamlayıcı koruma sağlamak için devreye girer. Bu nedenle bireysel başvurudan önce mevcut kanun yolları tüketilmelidir.
Aynı ilke Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 35'te "iç hukuk yollarının tüketilmesi" olarak düzenlenir ve AİHM önündeki başvurular için de geçerlidir.
Tüketilecek Yol Kriterleri
Erişilebilir Olma
Başvurucunun fiilen erişebileceği bir yol olmalıdır. Erişilmesi imkânsız veya aşırı zor yollar tüketme zorunluluğu dışındadır.
Etkili Olma
Yol, ihlali telafi edebilecek yetkiye ve mekanizmaya sahip olmalıdır. Yalnızca formal olarak açık ama fiilen sonuç üretmeyen yollar etkili sayılmaz. Etkililik değerlendirmesi adil yargılanma hakkı çerçevesinde de yapılır.
Zamanında Kullanılmış Olma
Tüketme, kanundaki süre içinde yapılmış olmalıdır. Süresinde kullanılmayan yol nedeniyle kaybedilen hak bireysel başvuruya taşınamaz.
İstisnalar
Anayasa Mahkemesi üç temel hâlde tüketme koşulunu esnetir:
- Etkisiz yol: Mevcut yol ihlali gidermeye elverişli değilse tüketilmesi gerekmez.
- Açık ve ağır ihlal: Kanun yolunun sonucunu beklemek ihlali derinleştirecekse tüketme aranmayabilir.
- Yasal engel: Başvurucunun kanun yoluna başvurmasını imkânsız kılan bir yasal engel varsa kural uygulanmaz.
Olağan ve Olağanüstü Kanun Yolları Ayrımı
Kural olarak tüketilmesi gereken yollar olağan kanun yollarıdır (istinaf, temyiz, itiraz). Yargılamanın yenilenmesi gibi olağanüstü yollar kural olarak bu kapsamda değildir; ancak somut ihlali etkili biçimde giderebildiği hâllerde istisnaen tüketilmesi beklenebilir.
Kabul Edilebilirlik Aşamasındaki Etki
AYM bireysel başvuruları önce kabul edilebilirlik aşamasında inceler. Başvuru yolları tüketilmediyse ve istisnalar yoksa, başvuru esasa geçmeden kabul edilemez olarak reddedilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Tüketilme = kabul edilebilirlik koşulu, kabul edilmezse esasa geçilmez.
- İstisnalar: etkisiz yol, açık ihlal, yasal engel.
- AİHS m. 35 paralel düzenlemedir.
- Açıkça dayanaktan yoksunluk ile birlikte en sık kabul edilemezlik sebebi.
- Olağan kanun yolları zorunlu, olağanüstü yollar kural olarak değildir.