Son güncelleme:
Yerleşim Yeri Türleri: Yerleşim yeri türleri, kişinin yerleşim yerinin nasıl belirlendiğine göre yapılan ayrımdır: yasal yerleşim yeri (TMK m.21-22, küçükler ve kısıtlılar için kanun gereği), seçilmiş yerleşim yeri (kişinin sürekli kalma niyetiyle yerleştiği yer, TMK m.19) ve farazî yerleşim yeri (TMK m.20). Her tür için belirleme kriterleri ve hukuki sonuçları farklıdır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Velayet
Velayet, Türk Medeni Kanunu m.335-351 arasında düzenlenen ve ana-babanın küçük veya kısıtlı çocuğu üzerindeki bakım, gözetim, eğitim, temsil ve mal yönetim hak ve yükümlülükleri bütünüdür. Evlilik içinde ana-baba tarafından birlikte kullanılır; boşanmada TMK m.182 uyarınca hâkim velayeti eşlerden birine verir. Kaldırma (m.348) ve değiştirme (m.349) çocuğun üstün yararına bağlıdır; anayasal dayanağı AY m.41 aile ve çocuk korumasıdır.
Tüzel Kişinin Yerleşim Yeri
Tüzel kişinin yerleşim yeri, tüzükte veya senette belirtilen yer; belirtilmemişse iş ve faaliyetlerinin yürütüldüğü yerdir (TMK m.51). Yerleşim yeri ticaret sicili, dernekler kütüğü veya vakıflar genel müdürlüğü kayıtlarında gösterilir; mahkeme yetkisi, tebligat ve hukuki işlemler bakımından belirleyicidir. Şubeler sınırlı işlerde ayrı yerleşim yeri sayılabilir.
Vasi
Vasi, vesayet altındaki kişinin kişisel ve malvarlığı menfaatlerini korumak amacıyla Türk Medeni Kanunu m.413-418 uyarınca sulh hukuk mahkemesince atanan yasal temsilcidir. Vesayet altındakinin yakınları öncelikli adaydır (TMK m.414); vasilik kamu görevi niteliğindedir, zorunlu görev süresi iki yıldır. Vasi verdiği zararlardan kişisel olarak sorumludur; devlet ikinci derecede sorumlu tutulur.
Yerleşim Yeri
Yerleşim yeri (ikametgâh), TMK m.19 uyarınca kişinin sürekli kalmak niyetiyle oturduğu yerdir. Her gerçek kişinin bir yerleşim yeri bulunur ve bu yer teklik ilkesine tabidir. Yerleşim yeri dava, tebligat, vergi, nüfus kaydı, evlenme ve miras gibi birçok hukukî ilişkide bağlama noktası olarak işlev görür. Küçük ve kısıtlı kişilerin yerleşim yeri kanuni temsilcisininkiyle aynı kabul edilir (TMK m.21-22); değişiklik yeni yerde yerleşim niyetinin oluşmasıyla gerçekleşir.
Tereke Mahkemesi
Tereke mahkemesi, mirasbırakanın son yerleşim yerinde bulunan ve miras hukuku işlemleri için yetkili sulh hukuk mahkemesidir (TMK m.576). Vasiyetnamenin açılması, veraset ilamı düzenleme, tereke koruma tedbirleri, defter tutma ve resmi tasfiye yetkisine sahiptir. Mirasçılar arası uyuşmazlıklarda kapsamı genişler; paylaşım davaları ise asliye hukuk mahkemesinin görevidir.
Vesayet
Vesayet, velayet altında olmayan küçüklerin ve kısıtlıların kişisel ve mal varlığı menfaatlerinin kamu denetimi altında korunmasını sağlayan aile hukuku kurumudur. Türk Medeni Kanunu m.396-494 arasında düzenlenir. Vesayet dar anlamı yanında geniş anlamda kayyımlık ve yasal danışmanlığı da kapsar; vesayet makamı sulh hukuk, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. Vasi atanması ve devletin denetim yükümlülüğü temel unsurlardır.
Kısıtlı
Kısıtlı, mahkeme kararıyla fiil ehliyeti sınırlandırılmış ergin kişidir; kısıtlılığa TMK m.405-409 arasında sayılan sebeplerden biriyle karar verilir: akıl hastalığı veya zayıflığı, savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yönetim, kişiye tehlike oluşturma, bir yıl veya daha fazla hürriyet bağlayıcı cezaya mahkûmiyet, kişinin kendi isteği. Kısıtlanan kişi kendisi için vasi atanır; ayırt etme gücüne göre sınırlı ehliyetsiz veya tam ehliyetsiz sayılır.
Mirasın Açılması
Mirasın açılması, mirasbırakanın ölümü ile terekenin mirasçılara intikal edebilir hâle gelmesidir (TMK m.575). Açılma, mirasbırakanın son yerleşim yerinde ve ölüm anında gerçekleşir; mirasçılık sıfatı, paylar, saklı pay oranları ve uygulanacak hukuk açılma anına göre belirlenir. Açılma yetkili mahkemenin tespiti, vasiyetnamenin teslimi ve ret süresinin başlaması için temel referanstır.
Yerleşim yeri türleri, Türk Medeni Kanunu m.19-23 hükümlerinde düzenlenen ve yerleşim yerinin nasıl belirlendiğine göre yapılan sınıflandırmadır. Türk hukuku üç ana yerleşim yeri türünü kabul eder: seçilmiş, yasal ve farazî yerleşim yeri.
Kişinin sürekli kalma niyetiyle yerleştiği yerdir; en yaygın yerleşim yeri türüdür.
İki unsur birlikte aranır:
İkisinden birinin eksikliği yerleşim yeri statüsünü engeller. Yargıtay yerleşik içtihadı, sürekli kalma niyetinin objektif belirtilerle ispat edilmesini ister:
Bir kişinin aynı anda yalnızca bir yerleşim yeri olabilir (TMK m.19/2). Birden fazla yerde ikamet halinde, ağırlıklı bağ olan yer esas alınır.
Kişinin iradesinden bağımsız olarak kanun gereği belirlenen yerleşim yeridir; küçükler ve kısıtlılar için uygulanır.
Kişinin gerçek yerleşim yeri belirlenemiyor veya eski yerleşim yeri terkedilmiş ise:
Tüzel kişiler için ayrı kural:
Tüzel kişinin yerleşim yeri ayrı sayfada detaylı incelenmektedir.
Yerleşim yeri belirlemesi pek çok hukuki etki doğurur:
| Alan | Etkisi |
|---|---|
| Yetkili mahkeme | Genel yetki kuralı (HMK m.6) |
| Tereke mahkemesi | Mirasbırakanın son yerleşim yeri (TMK m.576) |
| Boşanma davası | Eşlerden birinin yerleşim yeri |
| Vesayet makamı | Kısıtlının yerleşim yeri |
| Veraset ilamı | Yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesi |
| Sözleşme yorumu | Edim ifa yeri olabilir |
| Vergi yükümlülüğü | İkamet temelli vergi |
Yerleşim yeri sürekli ve iradî olarak değiştirilebilir:
Yerleşim yeri türleri, HMGS Medeni Hukuk ve Usul Hukuku sınavlarında yetki ve usul sorularında test edilir. Tipik konular:
Yerleşim Yeri, Tüzel Kişinin Yerleşim Yeri, Velayet, Vesayet, Vasi, Kısıtlı, Tereke Mahkemesi ve Mirasın Açılması yerleşim yerinin uygulama bağlamını oluşturur.