Hukuki Niteliği
"Kimse, hak ve fiil ehliyetlerinden kısmen de olsa vazgeçemez. Kimse özgürlüklerinden vazgeçemez veya onları hukuka ya da ahlâka aykırı olarak sınırlayamaz." — TMK m.23
Kişilik hakkı, kişinin maddî ve manevî bütünlüğünü koruyan, özel hukukun en temel değeridir. Türk Medeni Kanunu m.23-25 genel çerçeveyi çizer; Anayasa m.17 maddi-manevi varlığı, m.20 özel hayatı, m.22 haberleşmeyi, AİHS m.8 özel yaşam hakkını güvence altına alır.
Nitelikleri
1. Mutlak Hak
Herkese karşı ileri sürülebilir; üçüncü kişilerin ihlâl etmeme yükümü vardır. Aynî haklar gibi erga omnes etkilidir.
2. Şahsa Sıkı Sıkıya Bağlı
Kişiden ayrılamaz; devredilemez, miras yoluyla geçmez. Miras bırakanın kişilik hakkı ölümle sona erer; yakınları dolaylı olarak kendi hakları bakımından dava açabilir.
3. Vazgeçilemez
TMK m.23/1: "Kimse, hak ve fiil ehliyetlerinden kısmen de olsa vazgeçemez." Mutlak vazgeçme geçersizdir; sınırlı, belirli amaçlı ve geri alınabilir rıza ise geçerli olabilir.
4. Mallar Arası Olmayan Hak
Kişilik hakkı parasal değeri olan bir mal değildir; ancak ihlâl hâlinde ekonomik zarar ve manevî zarar tazmin edilir.
Koruma Alanı
Maddî Varlık
- Hayat: Ölümden koruma (AİHS m.2).
- Vücut bütünlüğü: Fiziksel zarar, tıbbi müdahaleye aydınlatılmış onam.
- Sağlık: Fiziksel ve ruhsal sağlık.
Manevî Varlık
- Şeref ve haysiyet: Hakaret, iftira, sövmeden koruma.
- Özel hayat: Gizliliğin korunması (AİHS m.8).
- Aile hayatı: Aile birliğinin korunması.
- Ad üzerinde hak: TMK m.26-27.
- Resim-ses üzerinde hak: İzinsiz kullanıma karşı koruma.
- Kişisel veri: KVKK koruması.
Ekonomik Kişilik
Ticari itibar, mesleki onur kapsamındadır.
Saldırı — Hukuka Uygunluk Sebepleri (TMK m.24)
Kişilik hakkına her saldırı kural olarak hukuka aykırıdır. Üç istisnai sebeple uygun hâle gelebilir:
- Rıza: Önceden veya sonradan, belirli ve sınırlı rıza.
- Üstün nitelikte özel veya kamu yararı: Basın özgürlüğünde gerçeklik + güncellik + kamu yararı + ölçülülük kriterleri.
- Kanunun verdiği yetki: Kolluk yakalama-arama, tıbbi zorunlu müdahale.
Basın Özgürlüğü Dengesi
Anayasa m.28 basın özgürlüğü ile kişilik hakkı arasında Yargıtay dengeyi dört ölçütle kurar: gerçeklik, güncellik, kamu yararı, ölçülülük. Dördü bir arada varsa ifade özgürlüğü üstündür.
Açılabilecek Davalar (TMK m.25)
1. Saldırının Önlenmesi (Men-i Müdahale)
Muhtemel veya süren saldırıyı önlemeye yönelik tedbirleri ister.
2. Saldırının Durdurulması
Süren saldırının derhal sona erdirilmesini hedefler; geçici tedbirle desteklenebilir (HMK m.389 vd.).
3. Hukuka Aykırılığın Tespiti
Saldırı sona ermiş olsa dahi hukuka aykırılığın tespiti — manevî onarım amaçlı.
4. Düzeltme/Cevap Hakkı
Basın-yayın yoluyla saldırılarda (Basın K. m.14, RTÜK K. m.18).
5. Tazminat
- Maddî (TBK m.49-50): Parasal zarar tazmini.
- Manevî (TBK m.58): Manevî acının parasal karşılanması; hâkimin takdir yetkisiyle belirlenir.
- Sebepsiz zenginleşme (TBK m.77): Haksız kazanç iadesi.
- Vekâletsiz iş görme: Elde edilen kazancın iadesi.
Ölüm Sonrası Koruma
Kişilik hakkı ölümle sona erer; ancak ölen kişinin yakınları kendi özel hayat ve aile hayatı haklarına saldırı kapsamında dava açabilir. AİHM içtihadı bu korumayı güçlendirir (AİHS m.8 kapsamında anının korunması).
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.23-25: Kişilik hakkı genel düzenlemesi.
- TMK m.23: Mutlak vazgeçme yasağı; sınırlı rıza geçerli.
- TMK m.24: Hukuka aykırılık + üç istisna (rıza, üstün yarar, kanuni yetki).
- TMK m.25: Beş dava (men, durdurma, tespit, düzeltme, tazminat).
- TBK m.58: Manevi tazminat — hâkim takdir yetkisi; çok düşük veya yüksek miktar bozma sebebi.
- Basın özgürlüğü dengesi: Gerçeklik + güncellik + kamu yararı + ölçülülük.
- Ölüm sonrası: Yakınlar kendi haklarına saldırı bakımından dava açabilir.
İlgili Kavramlar
- Ad Üzerinde Hak — TMK m.26-27 kişilik hakkının unsuru
- Gerçek Kişi — TMK m.28 kişiliğin başlangıcı
- Tüzel Kişi — TMK m.47 tüzel kişi kişilik hakkı
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.23-25 düzenleme
- Dürüstlük Kuralı — rıza yorumunun iç sınırı
- Kişilik Hakkı (Anayasa) — AY m.17 anayasal temel
- Kişisel Verilerin Korunması Hakkı (Anayasa) — AY m.20/3 özel boyut