Hukuki Niteliği
"Kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer. Çocuk hak ehliyetini, sağ doğmak koşuluyla, ana rahmine düştüğü andan başlayarak elde eder." — TMK m.28
Gerçek kişi, Türk Medeni Kanunu m.8 çerçevesinde kişilik sıfatını doğumla kazanan ve ölümle kaybeden insandır. Her insan, cinsiyet, ırk, dil, din, milliyet ayrımı gözetilmeksizin hukuk düzenince kişi olarak tanınır. Bu eşitlik ilkesi Anayasa m.10 ile güvence altına alınmıştır.
Sağ ve Tam Doğum (TMK m.28)
Kişilik, çocuğun anne karnından ayrılıp sağ ve tam doğumla başlar. "Sağ doğum" çocuğun en az bir an yaşamış olmasını; "tam doğum" anneden tamamen ayrılmış olmasını ifade eder. Ölü doğum hâlinde kişilik oluşmaz.
Ana Rahmine Düşme Tarihinden İtibaren Hak Ehliyeti (TMK m.28/2)
Sağ doğmak koşuluyla çocuk, hak ehliyetini ana rahmine düştüğü andan itibaren kazanır. Bu şartlı geriye yürüme, özellikle miras, nafaka ve tazminat alacakları bakımından önemlidir. Örneğin anne karnındaki çocuk babasının ölümünde mirasçı olabilir.
Çoğul Doğumda Sıra
İkiz, üçüz gibi çoğul doğumlarda sıra, sağ ve tam doğum anına göre belirlenir. Doğum sıralaması doğum tutanağında kayıt altına alınır.
Ölüm
Kişilik, ölümle sona erer. Ölüm tıbbî olarak beyin ölümünün gerçekleşmesidir; Türk hukukunda beyin ölümü kriteri kabul edilmiştir. Ölümün ispatı, ölüm belgesi ve nüfus kütüğündeki tescille yapılır.
Uzun süre kendisinden haber alınamayan ya da ölüm tehlikesi içinde kaybolan kişiler hakkında mahkemece gaiplik kararı verilebilir (TMK m.32-35). Gaiplik, ölüm karinesidir; kişilik hukuken sona ermiş sayılır. Gaiplik kararı geri alınırsa kişinin hakları geri verilir.
Eşzamanlı Ölüm (Commorienti)
Birden fazla kişinin aynı olayda ölmesi ve öldükleri sıranın belirlenememesi hâlinde, eşzamanlı öldükleri varsayılır (TMK m.29). Bu durumda bu kişiler birbirinin mirasçısı olamaz.
Gerçek Kişiliğin Unsurları
Doğumla kazanılan; hak ve borç süjesi olma kapasitesidir (TMK m.8). Her gerçek kişi ayrım gözetilmeksizin hak ehliyetine sahiptir (TMK m.8/2).
Hukukî işlemleri kendi fiili ile yapabilme ve sonuçlarını üstlenebilme yeteneğidir (TMK m.9). Ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlılık durumuna göre sınıflandırılır.
Kişinin maddî ve manevî varlığını koruyan mutlak haktır; hayat, vücut bütünlüğü, şeref, haysiyet, özel yaşam, ad, resim ve ses bu hakkın kapsamındadır (TMK m.23-25).
Kişinin adı bir kişilik hakkıdır; TMK m.26-27 adın korunması ve değiştirilmesi usullerini düzenler.
Kişinin sürekli kalmak niyetiyle oturduğu yerdir (TMK m.19). Her gerçek kişinin bir yerleşim yeri bulunur (yerleşim yerinin teklik ilkesi).
Kişisel Durumların Nüfus Kütüğünde Tescili
Kişilik hukukunun temel kayıtları nüfus kütüğünde tutulur: doğum, evlilik, soybağı, boşanma, ölüm, ad ve soyad değişikliği, vatandaşlık değişiklikleri. Nüfus kayıtları resmî belge niteliğindedir (TMK m.7); aksi ancak aynı resmilikte belgeyle çürütülebilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.8: Her insan hak ehliyetine sahip; cinsiyet, din, dil, ırk farkı gözetmeksizin eşit.
- TMK m.28: Sağ ve tam doğumla kişilik başlar; sağ doğum koşuluyla hak ehliyeti ana rahmine düşüşe geri yürür.
- Ölüm kişiliği sona erdirir; beyin ölümü kriteri uygulanır.
- Gaiplik: Ölüm karinesi (TMK m.32-35); karar geri alınabilir.
- Eşzamanlı ölüm (TMK m.29): Birbirinin mirasçısı olamaz.
- Nüfus kayıtları TMK m.7 gereği resmi belge hükmünde; aksi aynı resmilikte belgeyle çürütülür.
İlgili Kavramlar
- Tüzel Kişi — TMK m.47 karşı kavram
- Hak Ehliyeti — TMK m.8 gerçek kişide sağ doğumla kazanılır
- Fiil Ehliyeti — TMK m.9 bireysel kullanım yeteneği
- Ayırt Etme Gücü — TMK m.13 ehliyet öğesi
- Yerleşim Yeri — TMK m.19 gerçek kişinin merkezi
- Kişilik Hakkı (TMK) — TMK m.23-25 kişi değerleri
- Ad Üzerinde Hak — TMK m.26 kişi adının korunması
- Kişilik Hakkı (Anayasa) — AY m.17 anayasal güvence