Son güncelleme:
Kişiliğin Başlangıcı: Kişiliğin başlangıcı, gerçek kişinin hak ehliyeti ve hukuk düzeninde varlık sıfatı kazandığı andır (TMK m.28). Tam ve sağ doğum koşulu altında kişilik doğum anında başlar; cenin ise sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyeti kazanır. Bu kuralın pratik uygulaması miras hukuku, soybağı ve hediye sözleşmelerinde belirleyicidir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Kişilik Hakkı (TMK)
Kişilik hakkı (TMK m.23-25), kişinin maddî ve manevî varlığını koruyan mutlak, şahsa sıkı sıkıya bağlı, devredilemez ve vazgeçilemez haktır. Hayat, vücut bütünlüğü, sağlık, özgürlükler, şeref-haysiyet, özel hayat, aile hayatı, ad, resim, ses ve kişisel veriler bu hakkın koruma alanındadır. Saldırı hâlinde TMK m.25 kapsamında saldırının önlenmesi, durdurulması, tespiti davaları; TBK m.58 kapsamında maddî ve manevî tazminat istemi mümkündür.
Babalık Davası
Babalık davası, evlilik dışı doğmuş çocuğun babası ile soybağının mahkeme hükmüyle kurulması için ana veya çocuk tarafından açılan inşai bir davadır. Türk Medeni Kanunu m.301-304 arasında düzenlenir; davalı baba veya mirasçılarıdır. TMK m.302 "baba olma karinesi" kural olarak doğumdan önce 300 ile 180. gün arasında cinsel ilişki halinde işler; çocuk için süre erginlikten 1 yıldır.
Fiil Ehliyeti
Fiil ehliyeti, TMK m.9 uyarınca kişinin hukukî işlemleri kendi fiili ile yapabilme ve sonuçlarını üstlenebilme yeteneğidir. Fiil ehliyeti üç unsurun birleşmesiyle doğar: ayırt etme gücü (TMK m.13), erginlik (TMK m.11) ve kısıtlılık altında olmama. Bu unsurların bir kısmının eksikliği hâlinde kişi ya tam ehliyetsiz, ya sınırlı ehliyetsiz ya da sınırlı ehliyetli sayılır; her sınıfın yapabileceği işlemler ve yasal temsil sistemi farklıdır.
Hak Ehliyeti
Hak ehliyeti, TMK m.8 uyarınca her insanın sahip olduğu, hak ve borç süjesi olabilme kapasitesidir; doğumla kazanılır ve ölümle sona erer. Cinsiyet, din, dil, ırk, milliyet, medeni durum gibi farklar gözetilmeden herkes eşit biçimde hak ehliyetine sahiptir. Hak ehliyeti bir yetenek değil, hukuk düzeninin tanıdığı bir statüdür ve kişiden kişiye değişmez; fiil ehliyetinden farklı olarak kısıtlanamaz ve sınırlanamaz.
Yasal Mirasçılık
Yasal mirasçılık, mirasbırakanın iradesinden bağımsız olarak Türk Medeni Kanunu m.495-501 hükümlerinin doğrudan tayin ettiği zümre, eş ve devlet düzeniyle terekenin külli halefiyet yoluyla intikalini ifade eder. Mirasçıların belirlenmesi kanunî zümre sistemine; payların hesaplanması zümre içi eşit paylaşım ile kök başına dağıtım esasına dayanır. Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufu olmasa dahi yasal mirasçılar TMK gereği kendiliğinden mirasçı sıfatı kazanır.
Soybağı
Soybağı, bir kişi ile biyolojik veya hukuki anne-babası arasındaki hukuki bağı ifade eden mutlak kişisel hal. Türk Medeni Kanunu m.282-363 arasında düzenlenir; ana-çocuk arası soybağı doğumla kendiliğinden kurulur (ipso iure), baba-çocuk arasında ise evlilik karinesi, tanıma veya hükümle kurulma olmak üzere üç yol bulunur. Çocuk üstün yararı ilkesine göre çözülmesi gereken aile hukuku kurumudur.
Kişiliğin Sona Ermesi
Kişiliğin sona ermesi, gerçek kişinin ölüm veya gaiplik kararı ile hukuk düzeninde varlık sıfatını yitirmesidir (TMK m.28/1, m.32). Ölüm tıbbi olarak biyolojik ölümle gerçekleşir; gaiplikte uzun süre kayıp ya da yakın ölüm tehlikesi karinesi mahkeme kararı ile tespit edilir. Ölüm ile miras açılır, kişilik hakları sona erer ancak bazıları mirasçılara geçer.
Gerçek Kişi
Gerçek kişi, TMK m.8 uyarınca sağ ve tam doğumla kişilik kazanan ve ölümle kişiliği sona eren insandır. Gerçek kişilik, hukuk düzeninin tanıdığı hak ve borç süjeliğinin insan varlığına bağlandığı temel kavramdır. Her gerçek kişi doğumla hak ehliyetine sahiptir; fiil ehliyeti ise ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlılık hâline göre belirlenir. Kişilik hakkı, ad üzerinde hak ve yerleşim yeri kurumları gerçek kişi statüsünün koruyucu unsurlarıdır.
Kişiliğin başlangıcı, Türk Medeni Kanunu m.28 hükmünde düzenlenen ve gerçek kişinin hak ehliyeti kazandığı anı belirleyen temel kuraldır. Hukuk düzeni, kişiliği insan varlığının başlangıcı olan doğum anına bağlar; ancak özel koşullarda cenin döneminin de korunmasını sağlar.
TMK m.28/1 kişiliğin başlangıcını şu unsurlarla belirler:
Bu iki koşul birlikte gerçekleştiğinde, çocuk ölmüş olsa bile doğum anından ölüm anına kadar kişilik kazanmış sayılır. Pratik sonucu: bu kısa yaşam süresi içinde miras hakkı doğar; çocuk öldüğünde miras kendi mirasçılarına geçer.
Sağ doğmamış çocuk (ölü doğum) ise hiç kişilik kazanmamış sayılır; hak ehliyeti hiç doğmaz.
Cenin (anne karnındaki çocuk) sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyeti kazanır. Bu, klasik hukuk doktrinindeki "nasciturus pro iam nato habetur" (cenin doğmuş gibi sayılır) ilkesinin Türk hukukundaki yansımasıdır.
Cenin hakları şu alanlarda korunur:
Kişiliğin doğmasıyla şu haklar otomatik kazanılır:
| Hak Türü | Kapsamı |
|---|---|
| Hak ehliyeti | Hak ve borç sahibi olabilme genel ehliyeti |
| Kişilik hakkı | Yaşam, vücut bütünlüğü, ad, sağlık, şeref-haysiyet |
| Miras hakkı | Yasal mirasçı sıfatı |
| Soybağı hakkı | Tanıma, babalık hükmü, evlat edinme süreçlerine konu |
| Adın korunması | TMK m.26 koruma |
Fiil ehliyeti ise doğumla otomatik kazanılmaz; ayırt etme gücü ve 18 yaş koşullarına bağlıdır.
İki ikizden hangisinin önce doğduğu belirsiz olabilir; bu durum miras paylaşımında etki edebilir. Yargıtay yerleşik içtihadı:
Cenin korunması medeni hukuk çerçevesi dışında ceza hukukuna da uzanır:
Kişiliğin başlangıcı, HMGS Medeni Hukuk sınavlarında hak ehliyeti ve cenin koruması sorularında ele alınır. Tipik konular:
Hak Ehliyeti, Fiil Ehliyeti, Kişilik Hakkı (TMK), Gerçek Kişi, Yasal Mirasçılık, Soybağı ve Kişiliğin Sona Ermesi başlangıç kuralının bağlamını oluşturur.