Hukuki Niteliği
"Ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun zamandan beri haber alınamayan bir kimsenin ölümü hakkında kuvvetli olasılık varsa, hakları bu ölüme bağlı olanların başvurusu üzerine mahkeme bu kişinin gaipliğine karar verebilir." — TMK m.32
Gaiplik, Türk Medeni Kanunu m.32-35 arasında düzenlenen, gerçek kişinin kişiliğinin mahkeme kararıyla sona erdirilmesini sağlayan kurumdur. Ölüm karinesi niteliğindedir; hukuken kişi ölmüş sayılır ancak bu karine aksi ispatla çürütülebilir.
Gaipliğin Şartları
1. Ölüm Kuvvetle Muhtemel Olmalı
Kişinin ölmüş olma ihtimali kuvvetle muhtemel görülmeli; sadece uzun süre görünmemesi yetmez.
2. İki Sebepten Biri
a. Ölüm Tehlikesi İçinde Kaybolma
Kişi sel, yangın, deprem, uçak kazası, savaş gibi belirli bir ölüm tehlikesi içinde kaybolmuşsa ve cesedine ulaşılamamışsa. Bekleme süresi: 1 yıl (TMK m.33/1).
b. Uzun Süre Haber Alamama
Kişi belirli bir tehlike olmaksızın kaybolmuş ve kendisinden çok uzun zamandır haber alınamıyorsa. Bekleme süresi: En az 5 yıl, son haberin alındığı tarihten itibaren (TMK m.33/2).
3. Başvuru Sahibinin Menfaati
Gaiplik kararını mirasçı, eş, alacaklı veya başka bir menfaati olan kişi talep edebilir. Sebepsiz başvurular reddedilir.
4. Görev ve Yetki
Görevli: Asliye hukuk mahkemesi. Yetkili: Kişinin son yerleşim yeri mahkemesi.
Usul (TMK m.33)
İlan
Mahkeme, gaibin ortaya çıkması için 6 aydan az olmamak üzere iki kez ilan yapar. İlan Resmî Gazete'de ve varsa son yerleşim yerinin yerel gazetesinde yayımlanır. İkinci ilan tarihinden itibaren 6 ay süre verilir.
Karar
İlan süresi sonunda gaibin ortaya çıkmaması veya ölümün belli olmaması hâlinde mahkeme gaiplik kararı verir. Karar ölüm karinesi doğurur; ölüm tarihi olarak ölüm tehlikesi hâlinde tehlike tarihi, haber alamama hâlinde son haber alındığı tarih esas alınır (TMK m.35).
Gaipliğin Sonuçları
Kişi ölmüş sayılır; nüfus kütüğüne tescil edilir. Hak ehliyeti ve fiil ehliyeti sona erer.
Gaibin malvarlığı mirasçılara geçer. Ancak mirasçılar malvarlığını teslim alırken teminat göstermek zorundadır (TMK m.584); bu teminat gaibin dönme ihtimaline karşı koruyucudur.
3. Evlilik Sona Erer
Gaiplik kararı evliliği kendiliğinden sona erdirmez. Evli olan gaibin eşi, gaiplik kararıyla birlikte evliliğin feshini mahkemeden isteyebilir (TMK m.131). Fesih olmadan ikinci evlilik yapamaz.
Gaibin velayeti altındaki çocuklara başka bir velayet kurulur; vesayet devrolunur.
5. Sigorta ve Hayat Hakları
Hayat sigortası, emeklilik hakları gibi ölüme bağlı haklar gaiplik kararıyla muaccel olur.
Gaiplik Kararının Geri Alınması (TMK m.35/II)
Gaibin Geri Dönmesi
Gaip kişi sağ olarak ortaya çıkarsa, gaiplik kararının geri alınmasını talep edebilir. Karar geri alındığında:
- Kişi ölmemiş sayılır; kişilik geri gelir.
- Mirasçılar, aldıkları malvarlığını geri verir; ancak iyiniyetle tüketilmiş olanlar geri verilmez (TMK m.35/II).
- Evlilik sona ermişse yeniden evlenme gerekir; yeni evlilik yapılmışsa önceki evlilik yeniden kurulmaz.
Gaiplik ile Diğer Ölüm Hallerinin Farkı
| Hâl | Açıklama | Ölüm Tarihi |
|---|
| Gerçek ölüm | Beden ölümü, ceset tespiti | Fiili ölüm anı |
| Gaiplik | Ölüm kuvvetle muhtemel, ceset yok, kararla tespit | TMK m.35 — tehlike/son haber tarihi |
| Ölüm karinesi (TMK m.31) | Belirli bir olayda öldüğü çok büyük olasılık | Olay tarihi |
TMK m.31 "ölüm karinesi" düzenler: bir kişinin belirli bir olayda öldüğü çok yüksek olasılık varsa, cesedi bulunmasa bile nüfus kaydına ölüm tescil edilebilir — bu gaiplik kararına benzer ama daha hızlı bir yoldur.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.32: Gaiplik = ölüm karinesi.
- İki sebep: Ölüm tehlikesi (1 yıl) + uzun süre haber alamama (5 yıl).
- Görev: Asliye hukuk; yetki: son yerleşim yeri.
- İlan: 6 aydan az olmamak üzere 2 kez + 6 ay bekleme.
- Ölüm tarihi (TMK m.35): Tehlike tarihi veya son haber tarihi.
- Teminat (TMK m.584): Mirasçılar malı alırken teminat verir.
- Evlilik feshi: Eş mahkemeden ayrıca ister (TMK m.131).
- Geri alma: Gaip dönerse karar kalkar; iyiniyetle tüketilen mal geri verilmez.
- TMK m.31 ölüm karinesi gaiplikten farklı, daha hızlı yol.
İlgili Kavramlar
- Gerçek Kişi — TMK m.28 kişiliğin sonu
- Yerleşim Yeri — TMK m.19 gaipliğin ön şartı
- Hak Ehliyeti — gaiplik kararının sonuçları
- Fiil Ehliyeti — kayıp kişinin ehliyeti
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.32-35 düzenlemesi
- İspat Yükü — ölüm veya kayıp ispatı
- Ailenin Korunması Hakkı (Anayasa) — gaipliğin aile etkileri