Son güncelleme:
Tüzel Kişinin Yerleşim Yeri: Tüzel kişinin yerleşim yeri, tüzükte veya senette belirtilen yer; belirtilmemişse iş ve faaliyetlerinin yürütüldüğü yerdir (TMK m.51). Yerleşim yeri ticaret sicili, dernekler kütüğü veya vakıflar genel müdürlüğü kayıtlarında gösterilir; mahkeme yetkisi, tebligat ve hukuki işlemler bakımından belirleyicidir. Şubeler sınırlı işlerde ayrı yerleşim yeri sayılabilir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Tüzel Kişi Türleri
Tüzel kişi türleri, tüzel kişiliği oluşturma temeline göre özel hukuk-kamu hukuku ayrımı, oluşum amacına göre gruplandırılır. Özel hukuk tüzel kişileri dernek, vakıf, kooperatif, ticaret şirketleri; kamu hukuku tüzel kişileri devlet, il özel idaresi, belediye, üniversite ve kamu kurumlarıdır. Her türün kuruluş, üyelik, organ yapısı ve sona erme rejimi farklıdır.
Yerleşim Yeri Türleri
Yerleşim yeri türleri, kişinin yerleşim yerinin nasıl belirlendiğine göre yapılan ayrımdır: yasal yerleşim yeri (TMK m.21-22, küçükler ve kısıtlılar için kanun gereği), seçilmiş yerleşim yeri (kişinin sürekli kalma niyetiyle yerleştiği yer, TMK m.19) ve farazî yerleşim yeri (TMK m.20). Her tür için belirleme kriterleri ve hukuki sonuçları farklıdır.
Tüzel Kişi
Tüzel kişi, TMK m.47 uyarınca belirli bir amaca özgü, kendine özgü malvarlığı ve organları bulunan ve hukuk düzeninin kişilik tanıdığı kişi topluluğu veya mal topluluğudur. Gerçek kişiden farklı olarak hukuki bir varlık olarak kurulan tüzel kişiler; dernek, vakıf, şirket gibi biçimler alır. Tüzel kişilik doğumla değil tescil veya tanınmayla kazanılır; amacı ve kanuni kapsamıyla sınırlı hak ehliyetine sahiptir (TMK m.48). Organ teorisiyle hareket eder.
Vakıf Senedi
Vakıf senedi, vakfedenin vakfı kuruş iradesini, amacını, mal varlığını, yönetim organlarını ve işleyişini düzenleyen resmi belgedir (TMK m.106). Resmi şekilde noter veya mahkeme önünde düzenlenir; vakıf senedinin geçerliliği ile vakıf tüzel kişilik kazanır. Senet sonradan değiştirilebilir ancak amacın özüne dokunamaz; mahkeme onayı bazı değişikliklerde zorunludur.
Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi
Tüzel kişiliğin sona ermesi, tüzel kişinin hukuk düzeninde varlık sıfatını yitirmesidir; sebepler arasında genel kurul kararı, amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlığı, mahkeme kararı, fesih, iflas ve birleşme sayılır (TMK m.87 dernekler, m.116 vakıflar). Sona erme ile tasfiye süreci başlar; mal varlığı tüzükte belirtilen kişi/kuruma veya hazine adına aktarılır.
Dernek Tüzüğü
Dernek tüzüğü, derneğin amacı, üyelik koşulları, organları ve iç işleyişini belirleyen temel iç düzenlemedir (TMK m.58). Kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz; üye hakları ve görevleri, genel kurul yapısı, yönetim ve denetim kurulu, mali işleyiş, fesih ve tasfiye gibi konuları içerir. Tüzük genel kurul kararıyla değiştirilebilir; değişiklik nüfus müdürlüğüne bildirilir.
Hak Ehliyeti
Hak ehliyeti, TMK m.8 uyarınca her insanın sahip olduğu, hak ve borç süjesi olabilme kapasitesidir; doğumla kazanılır ve ölümle sona erer. Cinsiyet, din, dil, ırk, milliyet, medeni durum gibi farklar gözetilmeden herkes eşit biçimde hak ehliyetine sahiptir. Hak ehliyeti bir yetenek değil, hukuk düzeninin tanıdığı bir statüdür ve kişiden kişiye değişmez; fiil ehliyetinden farklı olarak kısıtlanamaz ve sınırlanamaz.
Yerleşim Yeri
Yerleşim yeri (ikametgâh), TMK m.19 uyarınca kişinin sürekli kalmak niyetiyle oturduğu yerdir. Her gerçek kişinin bir yerleşim yeri bulunur ve bu yer teklik ilkesine tabidir. Yerleşim yeri dava, tebligat, vergi, nüfus kaydı, evlenme ve miras gibi birçok hukukî ilişkide bağlama noktası olarak işlev görür. Küçük ve kısıtlı kişilerin yerleşim yeri kanuni temsilcisininkiyle aynı kabul edilir (TMK m.21-22); değişiklik yeni yerde yerleşim niyetinin oluşmasıyla gerçekleşir.
Tüzel kişinin yerleşim yeri, Türk Medeni Kanunu m.51 hükmünde düzenlenen ve tüzel kişinin hukuki olarak nerede yerleştiğini belirleyen kavramdır. Gerçek kişilerden farklı kurallar uygulanır; tüzel kişinin objektif belirtilerine dayanır.
Tüzel kişinin yerleşim yeri kademeli kurallarla belirlenir:
Birinci öncelik tüzükte (dernek tüzüğü) veya senette (vakıf senedi) açıkça belirtilen yerdir. Bu yer:
Tüzükte/senette belirtilmemişse veya belirtilen yer fiilen kullanılmıyorsa:
Tüzel kişinin yerleşim yeri resmi sicillerde kayıtlıdır:
| Tüzel Kişi Türü | Yerleşim Yeri Tescili Yapılan Yer |
|---|---|
| Dernek | Dernekler kütüğü (il müdürlüğü) |
| Vakıf | Vakıflar Genel Müdürlüğü |
| Şirket | Ticaret sicili müdürlüğü |
| Kooperatif | Ticaret sicili müdürlüğü |
| Sendika | Çalışma Bakanlığı + il müdürlüğü |
| Meslek odası | Kanunla belirlenir |
Tüzel kişinin şubeleri ayrı yerleşim yeri olabilir mi?
| Alan | Etkisi |
|---|---|
| Yetkili mahkeme | Tüzel kişinin yerleşim yeri sulh/asliye hukuk mahkemesi |
| Tebligat | Resmi tebligat tüzükteki yere yapılır |
| Vergi yükümlülüğü | İş merkezi temelli vergi |
| Devlet denetimi | Hangi il müdürlüğünün denetiminde olduğu |
| Tasfiye yetkisi | Tüzel kişiliğin sona ermesinde yetki |
| Sözleşme tarafları için | Edim ifa yeri varsayım |
Tüzel kişi yerleşim yerini değiştirebilir:
| Özellik | Tüzel Kişi | Gerçek Kişi |
|---|---|---|
| Belirleme | Tüzük/senet veya iş yeri | Sürekli kalma niyeti + ikamet |
| Tescil | Zorunlu | Nüfus müdürlüğüne bildirim |
| Sayı | Tek (kural) | Tek (m.19/2) |
| Şube | Sınırlı yerleşim yeri | — |
| Değişiklik | Resmi karar + tescil | İradi |
Tüzel kişinin yerleşim yeri, HMGS Medeni Hukuk ve Usul Hukuku sınavlarında yetki sorularında test edilir. Tipik konular:
Tüzel Kişi, Yerleşim Yeri, Yerleşim Yeri Türleri, Tüzel Kişi Türleri, Dernek Tüzüğü, Vakıf Senedi, Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi ve Hak Ehliyeti tüzel kişi yerleşim yerinin bağlamını oluşturur.