Son güncelleme:
Türk Medeni Kanunu (TMK): Türk Medeni Kanunu (TMK), 22 Kasım 2001 tarihinde kabul edilip 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 4721 sayılı kanundur; 1926 tarihli 743 sayılı eski Medeni Kanun'un yerini almıştır. Medeni hukukun temel kaynağı olan kanun, Başlangıç hükümleri (m.1-7) ile Kişiler, Aile, Miras ve Eşya olmak üzere dört kitaptan oluşur ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile bütünleşerek özel hukukun çekirdek mevzuatını kurar.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Hâkimin Takdir Yetkisi
Hâkimin takdir yetkisi, TMK m.4 gereğince kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini takdir etmeye emrettiği konularda hâkimin hukuka ve hakkaniyete göre karar vermesini ifade eder. Takdir yetkisi keyfî bir yetki değildir; hukuk içinde kalmak, yasa ve içtihatlara uygun davranmak, gerekçelendirmek ve hakkaniyeti gözetmek sınırlarına tabidir. Tazminat miktarı, nafaka takdiri, boşanma kusur oranı ve benzeri pek çok alanda Yargıtay denetimine konu olur.
Hakkın Kötüye Kullanılması Yasağı
Hakkın kötüye kullanılması yasağı, TMK m.2/2'de düzenlenen ve dürüstlük kuralının somutlaşmış biçimi olan ilkedir; bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz. Hak sahibinin menfaati bulunmaksızın başkasına zarar verme (*chicane*), menfaatler arasında açık dengesizlik, güvene aykırılık ve çelişki (*venire contra factum proprium*) bu yasağın tipik görünüm biçimleridir. Tespit edildiğinde hâkim, hak korumasını reddeder ve karşı tarafın menfaatini üstün tutar.
İyiniyet
İyiniyet (sübjektif iyiniyet), TMK m.3 çerçevesinde kişinin bir durumun gerçek niteliğini bilmediği ve göstermesi gereken özeni gösterse dahi bilemeyeceği hâllerde hukuk düzeninin ona sağladığı korumadır. Kanun, iyiniyetin varlığı asıl kabul edildiği için (iyiniyet karinesi) iyiniyetsizliği iddia edenin ispatla yükümlü olmasını benimser. Özellikle taşınır ve taşınmaz mülkiyetinin iyiniyetli iktisabı, zilyetlik, temsil ve evlenmenin butlanında korunmaya temel teşkil eder.
Hâkimin Hukuk Yaratması
Hâkimin hukuk yaratması, TMK m.1/2 uyarınca olaya uygulanacak yazılı kanun hükmü ve örf-âdet hukuku bulunmadığında hâkimin, kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar vermesi demektir. Bu yetki hâkimi kanun koyucu yerine geçirmez; yalnızca açık boşluğu somut olayda doldurma görevi verir. Hâkim karar verirken yargı içtihatlarını ve bilimsel görüşleri dikkate almakla yükümlüdür; böylece kural yaratma keyfîlikten uzak, denetlenebilir bir biçimde işler.
Kanunun Uygulanma Alanı
Kanunun uygulanma alanı, TMK m.1/1 çerçevesinde kanunun sözüyle ve özüyle değindiği bütün konulara uygulanması ilkesidir. Kanun, hem lafzi hem amaçsal yorumla birlikte anlaşılır; hâkim yalnız kanunun sözüne bağlı kalmayıp hükmün amacını (*ratio legis*) da gözetir. Kanunda uygulanabilir hüküm bulunmadığında sırasıyla örf-âdet hukuku ve hâkimin hukuk yaratması devreye girer. Kanun emredici-tamamlayıcı, genel-özel, eski-yeni ayrımlarıyla yorumlanır.
Dürüstlük Kuralı
Dürüstlük kuralı (objektif iyiniyet), TMK m.2/1 uyarınca herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken uymakla yükümlü olduğu genel hukuk ilkesidir. Sübjektif iyiniyetten farklı olarak kişinin bilgi durumunu değil; dürüst, makul bir kimsenin aynı koşullarda göstereceği davranışın objektif ölçüsünü esas alır. Kural, sözleşmelerin yorumlanması, edimin ifası, hakkın kullanılmasının sınırı ve ahde vefa (*pacta sunt servanda*) ilkesinin temel dayanağıdır.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.
İspat Yükü
İspat yükü, TMK m.6 uyarınca kanunda aksine hüküm bulunmadıkça taraflardan her birinin, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispat etmekle yükümlü olmasıdır. Genel kural "iddia eden taraf ispatla yükümlüdür" (*actori incumbit probatio*) biçiminde ifade edilir. Kanunda öngörülen karineler, kesin deliller ve özel hükümler ispat yükünün yer değiştirmesine yol açabilir; [TMK m.7](https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.4721.pdf) resmî belgelere özel ispat gücü tanır.
Örf ve Âdet Hukuku
Örf ve âdet hukuku, TMK m.1/1-2 çerçevesinde yazılı olmayan hukuk kaynağıdır; kanunda olaya uygulanabilir hüküm bulunmadığında devreye girer. Kuralın hukuk niteliği kazanabilmesi için iki unsur aranır: uzun süre düzenli biçimde tekrarlanan davranış (maddî unsur) ve bu davranışın hukuk kuralı olduğuna ilişkin toplumsal inanç (*opinio juris* — psikolojik unsur). Emredici hükümlere aykırı olamaz; yazılı kanundan sonra, hâkimin hukuk yaratmasından önce başvurulan ikinci derece kaynak konumundadır.
"Bu Kanun, 1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe girer." — TMK m.1029
Türk Medeni Kanunu (TMK), 22 Kasım 2001 tarihinde kabul edilmiş, 8 Aralık 2001 tarihli ve 24607 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmış 4721 sayılı temel kanundur. 1 Ocak 2002 itibarıyla yürürlüğe girerek 17 Şubat 1926 tarihli 743 sayılı eski Medeni Kanun'u yürürlükten kaldırmıştır. TMK, özel hukukun çekirdeğidir ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) ile birlikte kişi-kişi arasındaki hukukî ilişkilerin temel mevzuatını oluşturur.
Başlangıç, kanunun uygulanmasına ilişkin temel ilkeleri kurar: kanunun uygulanma alanı, hâkimin hukuk yaratması, hâkimin takdir yetkisi, örf ve âdet hukuku, iyiniyet, dürüstlük kuralı, hakkın kötüye kullanılması yasağı ve ispat yükü.
Gerçek kişi (hak ehliyeti, fiil ehliyeti, kişilik hakları, ad, yerleşim yeri, vesayet) ve tüzel kişi (dernek, vakıf) düzenlemelerini içerir. Kişilerin hak süjesi olma nitelikleri bu kitapta kurulur.
Nişanlanma, evlenme, evliliğin genel hükümleri, mal rejimleri, boşanma, soybağı, velayet, nafaka, vesayet ve kayyımlık konularını düzenler. Aile, evlilik birliği ve ebeveyn-çocuk ilişkisi bu kitabın omurgasıdır.
Yasal mirasçılar, ölüme bağlı tasarruflar (vasiyetname, miras sözleşmesi), mahfuz hisse ve tenkis, mirasın geçmesi, paylaşma ve intikal hükümlerini kapsar.
Mülkiyet hakkı (taşınır-taşınmaz), sınırlı ayni haklar (irtifak, taşınmaz yükü, rehin), zilyetlik ve tapu sicili düzenlemelerini içerir.
TMK ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK), 743 sayılı eski Medeni Kanun'un borçlar kısmının ayrışmasıyla birbirini tamamlayan iki kanun hâline gelmiştir. TBK m.646, Türk Borçlar Kanunu'nun Türk Medeni Kanunu'nun beşinci kitabı olduğunu açıkça belirtir; böylece borç ilişkileri ayrı kanun metni olsa da TMK'nın sistematik bir parçasıdır.
4721 sayılı yeni kanun, önceki 1926 tarihli metinden şu yönlerde farklılaşır:
Türk Medeni Kanunu, hem 1926 hem de 2002 düzenlemelerinde İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) esas alınarak hazırlanmıştır. Bu nedenle TMK hükümlerinin yorumlanmasında İsviçre doktrini ve içtihadı, Türk hukukçuları için destekleyici yorum kaynağı olmaya devam etmektedir.