Son güncelleme:
Cüz'i Halefiyet: Cüz'i halefiyet, hukukî bir işlem (devir, satım, bağışlama, vasiyet) sonucu belirli bir mal veya hakkın bir kişiden diğerine geçmesidir. Külli halefiyetten farklı olarak tereke bütünü değil; yalnızca tek tek mal/hak üzerinde halefiyet doğar. Cüz'i halef, devraldığı mal veya hak ile sınırlı sorumluluk taşır; devredenin diğer borçlarından sorumlu tutulmaz. Belirli mal vasiyet alacaklısı tipik örnektir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Tapu Sicili
Tapu sicili, taşınmaz mülkiyeti ve sınırlı ayni haklara ilişkin işlemlerin alenen tutulduğu resmi sicildir. Türk Medeni Kanunu m.997 vd.'da düzenlenmiştir. Tapu Sicil Tüzüğü ile ayrıntıları belirlenir. Aleniyet, sicile güven ve devletin sorumluluğu temel ilkeleridir; tescil kurucu nitelikte olup taşınmaz üzerindeki ayni haklar ancak sicile tescille kazanılır. Tapu memurları işlemleri devlet adına yapar; yolsuz tescil halinde devlet sorumluluğu doğar.
Vasiyet Alacaklısı
Vasiyet alacaklısı, mirasbırakanın TMK m.516'ya göre yaptığı belirli mal vasiyeti uyarınca terekeden belirli bir mal, hak veya para alma hakkı kazanan kişidir. Mirasçı sıfatına sahip değildir; cüz'i halefiyet konumundadır ve sadece vasiyet konusu üzerinde alacak hakkı bulunur. Terekenin pasifinden sorumlu tutulmaz, alacağı için mirasçılardan talepte bulunur ve gerekirse dava açar.
Külli Halefiyet
Külli halefiyet, mirasbırakanın ölümüyle terekedeki tüm aktif ve pasiflerin kendiliğinden ve bir bütün hâlinde mirasçılara geçmesidir (TMK m.599). Cüz'i halefiyetten farklı olarak mirasçı her bir mal için ayrı devre ihtiyaç duymaksızın mirasbırakanın hukukî durumunu yüklenir; borçlardan kişisel malvarlığıyla da sorumlu hale gelir. Mirasın reddi, resmi tasfiye ve mirastan yoksunluk külli halefiyetin sınırlarını çizer.
Atanmış (İradi) Mirasçı
Atanmış (iradi) mirasçı, mirasbırakanın TMK m.514-516 ve m.527 uyarınca yaptığı ölüme bağlı tasarrufla — vasiyetname veya miras sözleşmesi yoluyla — terekenin tamamı ya da belirli bir oranı üzerinde mirasçı sıfatı kazandırdığı kişidir. Yasal mirasçılığın aksine kanun değil, ehliyetli kimsenin iradî beyanı kaynaktır. Atanmış mirasçı külli halefiyet konumundadır ancak yasal mirasçıların saklı payına saygı zorunludur.
Mülkiyet
Mülkiyet, TMK m.683'te düzenlenen en geniş ayni haktır; maliki eşyasını hukuk düzeninin sınırları içinde kullanma, yararlanma ve tasarruf (usus, fructus, abusus) yetkileriyle donatan, herkese karşı ileri sürülebilen mutlak haktır. Taşınır-taşınmaz, tek-birlikte, özel-kamu türlerinde farklılaşır; kaynağını Anayasa m.35 temel hak güvencesinden alır ve kamulaştırma ile sınırlandırma hükümlerine tabidir.
Tenkis Davası
Tenkis davası, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü saklı pay sınırını aşacak şekilde kullanması hâlinde saklı paylı mirasçıların açabileceği yenilik doğuran davadır (TMK m.560-571). Davanın amacı vasiyetname veya sağlararası bağışlamayla saklı paya tecavüz eden tasarrufu kanunî sınıra çekmektir; saklı paylı mirasçının payı yeniden hesaplanır ve fazlalık tenkise tâbi tutulur. Hak düşürücü süreler bir yıl ve on yıl olarak uygulanır.
Tereke
Tereke, mirasbırakanın ölümü anında geride bıraktığı tüm aktif ve pasiflerden oluşan ve külli halefiyet ilkesi gereği bir bütün hâlinde mirasçılara intikal eden malvarlığıdır (TMK m.599). Birden fazla mirasçı olması hâlinde tereke elbirliği mülkiyet konusudur ve paylaşıma kadar mirasçıların ortak yönetimine tâbidir. Borçların tasfiyesi, defter tutma ve resmi tasfiye gibi mekanizmalarla terekenin işletimi düzenlenir.
Belirli Mal Vasiyeti (Musa-bih)
Belirli mal vasiyeti (musa-bih), mirasbırakanın TMK m.516 uyarınca terekeden belirli bir mal, hak veya alacağı vasiyet alacaklısına bırakmasıdır. Atanmış mirasçıdan farklı olarak vasiyet alacaklısı külli halef değil, cüz'i halef konumundadır; sadece tahsis edilen mal/hak üzerinde alacak hakkı kazanır, terekenin pasifinden sorumlu tutulmaz. Vasiyet alacaklısı borcu mirasçılardan talep eder.
Cüz'i halefiyet, hukukî bir işlem aracılığıyla belirli bir mal, hak veya alacağın bir kişiden diğerine geçmesini ifade eder. Külli halefiyetten en önemli farkı, tek tek konu üzerinde halefiyet doğurması; mirasbırakanın hukukî durumunun bir bütün olarak yüklenilmemesidir. Cüz'i halef yalnızca devraldığı mal/hak ile sınırlı sorumluluk taşır.
| Özellik | Külli Halefiyet | Cüz'i Halefiyet |
|---|---|---|
| Konu | Tüm tereke (bir bütün) | Belirli mal/hak |
| Doğuş şekli | Kanun gereği (ölümle) | Hukukî işlemle (sözleşme, vasiyet) |
| Sorumluluk | Pasiflerden kişisel malvarlığıyla | Devralınan mal/hak ile sınırlı |
| Tipik örnek | Yasal mirasçı, atanmış mirasçı | Vasiyet alacaklısı, satım sözleşmesi alıcısı, bağış lehtarı |
| Tereke yönetimi | Yetki var | Yetki yok |
Cüz'i halefiyet çeşitli hukukî işlemlerle doğabilir:
Cüz'i halef, devraldığı mal veya hak ile sınırlı sorumludur. Bunun pratik sonuçları:
Sağlararası bağışlama yoluyla doğan cüz'i halefiyet, saklı pay tecavüzü hâlinde tenkis davası ile sınırlanabilir. Bağış lehtarı (cüz'i halef) tenkis sonucu fazla aldığı kısmı saklı paylı mirasçıya iade etmek zorunda kalır:
Seçim hakkı bağış lehtarına aittir.
Cüz'i halefiyet kavramı sadece miras hukukunda değil, eşya ve borçlar hukukunda da temel bir kavramdır:
Cüz'i halefiyet, HMGS Medeni Hukuk sınavlarında genellikle külli halefiyet ile karşılaştırma sorularıyla test edilir. Sınav konuları:
Külli Halefiyet, Belirli Mal Vasiyeti, Vasiyet Alacaklısı, Tereke, Atanmış Mirasçı ve Tenkis Davası cüz'i halefiyetin uygulandığı bağlamı oluşturur.