Gaiplik kararı, Türk medeni hukukunun "yokluk" rejiminin merkezi kurumudur. Kişinin yaşadığı veya öldüğü kesin olarak bilinmediğinde hukuki belirsizlik doğar; mirasçılar mirasın paylaşılmasını talep edemez, eş yeniden evlenemez, alacaklılar haklarını ileri süremez. TMK m.32-35 bu belirsizliği çözmek için gaiplik kararını öngörmüştür.
TMK m.32 — Yasal Dayanak
TMK m.32 hükmü "Ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun zamandan beri haber alınamayan bir kimsenin ölmüş olduğuna ilişkin güçlü olasılık varsa, hakları bu ölüme bağlı olanların başvurusu üzerine mahkeme bu kişinin gaipliğine karar verebilir." şeklindedir.
Gaiplik Kararının Şartları
İki ana hâl ayırt edilir.
1. Ölüm Tehlikesi İçinde Kaybolma (TMK m.32/2-a)
Belirli bir tehlikeye maruz kalmasından sonra haber alınamama:
- Savaş, deniz kazası, uçak kazası, yangın
- Doğal afet (deprem, sel)
- Sözü edilen olay sırasında kişinin orada olduğu kanıtlanmalı
- Olaydan en az bir yıl geçmiş olmalı
2. Uzun Süre Haber Alınamama (TMK m.32/2-b)
Kişiden uzun süre haber alınamamış ve ölmüş olduğuna güçlü olasılık varsa:
- Olağan yaşam koşullarında yaşaması beklenen kişi
- Son haber tarihinden itibaren beş yıl
- Yaşam belirtisi yokluğu
- Ailenin/yakınların makul aramalarına rağmen ulaşamama
Gaiplik Davasının Tarafları
-
Davacı: Hakları gaibin ölümüne bağlı olanlar
- Mirasçılar (yasal ve atanmış)
- Eş (boşanma veya yeni evlilik için)
- Alacaklılar (alacak takibi için)
- Hazine (sahipsiz kalma riski)
-
Davalı: Çekişmesiz yargı niteliğindedir; teknik anlamda davalı yoktur
Görev ve Yetki (TMK m.33)
- Görev: Asliye Hukuk Mahkemesi
- Yetki: Gaibin son yerleşim yeri; yoksa Türkiye'de son ikamet yeri; o da yoksa nüfus kütüğüne kayıtlı olduğu yer mahkemesi
Davanın Usulü
İlan Süresi
Mahkeme TMK m.33 uyarınca:
- Resmi gazetede ilan
- Mahkeme web sitesinde ilan
- Yerel gazetede ilan (uygulama)
- En az altı aylık ilan süresi
Re'sen Araştırma
Hâkim re'sen araştırma yapar:
- Nüfus, sosyal güvenlik, vergi kayıtları
- Banka hesapları
- Konsoloslukların raporları (yurtdışı için)
- Tanık beyanları
Karar
Süre dolduktan sonra hâkim:
- Yeterli kanıt varsa gaiplik kararı verir
- Karar Tapu Sicili ve nüfus kütüğüne işlenir
- Ölüm tarihi olarak ilanın yapıldığı tarih kabul edilir (TMK m.34)
Gaiplik Kararının Sonuçları
Mirasçılık Açısından
- Mirasın Açılması gerçekleşir
- Mirasçılar Terekeyi paylaşabilir
- Külli Halefiyet prensibi işler
Evlilik Açısından
- Eş yeniden evlenebilir (TMK m.131 — gaiplik nedeniyle evliliğin sona ermesi)
- Eski evlilik gaiplik kararı tarihinde sona ermiş sayılır
Mali Haklar Açısından
- Alacaklılar tereke aleyhine takip yapabilir
- Borçlar da terekeden ödenir (TMK m.638)
- Ölüm sigortası ödeme yapar
Gaibin Geri Dönmesi (TMK m.35)
Gaibin sağ olarak ortaya çıkması hâlinde:
Karar Geri Alınır
Gaibin başvurusu veya re'sen mahkeme gaiplik kararını kaldırır.
Mal Varlığının İade Edilmesi
- Mirasçılar gaibe mal varlığını iade etmek zorunda
- İade kapsamı: Mirasçılığın iyiniyetli/kötüniyetli olmasına göre değişir
- İyiniyetli mirasçı kalan mal varlığını iade eder; mevcudun olmaması iddia edilemez
- Kötüniyetli mirasçı tüm zararları tazmin eder
Eşlik Durumu
- Eski eş yeniden evlenmişse yeni evlilik korunur (TMK m.131)
- Gaip eşle eski evlilik gaiplik kararı ile sona ermiştir; geri alınamaz
İki kurum farklıdır:
| Unsur | Gaiplik Kararı (m.32) | Ölüm Karinesi (m.31) |
|---|
| Hâl | Belirsizlik | Cesedi bulunamayan |
| Karar | Mahkeme | Yok (otomatik karine) |
| Süre | Tehlike 1 yıl, normal 5 yıl | — |
| Ölüm tarihi | İlan tarihi | Tehlikeli olay tarihi |
| Geri alınma | Sağ dönüşle iade | Sağ dönüşle düzeltme |
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.32 iki hâl: Ölüm tehlikesi (1 yıl) + uzun süre haber alınamama (5 yıl).
- Görev/yetki: Asliye Hukuk + son yerleşim yeri.
- İlan süresi: En az 6 ay; re'sen araştırma şart.
- Ölüm tarihi: İlan tarihi (TMK m.34).
- TMK m.35 sağ dönüş: Karar kaldırılır + mal varlığı iadesi (iyiniyetli mevcut, kötüniyetli tüm zarar).
- Eski eş evlenmişse: Yeni evlilik korunur; eski evlilik geri alınmaz.