Saklı pay (mahfuz hisse), Türk Medeni Kanunu m.505-506 hükümlerinde düzenlenen ve mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünün karşı sınırını oluşturan kurumdur. Belirli yasal mirasçılar — altsoy, ana-baba ve sağ kalan eş — bakımından yasal pay oranlarının kanunî bir kısmı kanun gereği koruma altına alınmıştır. Mirasbırakan, terekenin yalnızca tasarruf edilebilir kısmı üzerinde dilediği gibi tasarruf edebilir; bu kısmın saklı paya tecavüz etmesi hâlinde tenkis davası ile düzeltme yapılır.
Hukuki Dayanak ve Niteliği
TMK m.505/1 saklı paylı mirasçıları sınırlı sayıda belirler: altsoy (1. zümre), ana-baba (2. zümre) ve sağ kalan eş (m.499). Kardeşler, yeğenler, amcalar gibi diğer hısımlar ve atanmış mirasçılar saklı pay sahibi değildir; bu kişiler aleyhine tenkis hakkı doğmaz.
Saklı pay üç temel niteliğe sahiptir:
- Devredilemez ve feragat edilemez: Mirasbırakan sağken saklı paydan feragat sözleşmesi (miras sözleşmesi) ile özel bir durum oluşturulabilir, ancak tek taraflı feragat geçersizdir.
- Asgari pay garantisi: Yasal pay oranının belirli bir yüzdesini koruma altına alır.
- Tasarruf özgürlüğünün karşı sınırı: Mirasbırakan saklı pay dışındaki "tasarruf edilebilir kısım" üzerinde sınırsız tasarruf hakkına sahiptir.
Saklı Pay Oranları (TMK m.506)
| Mirasçı Türü | Saklı Pay Oranı (Yasal Pay Üzerinden) |
|---|
| Altsoy (çocuk, torun) | ½ |
| Ana-baba | ¼ |
| Sağ kalan eş — altsoy/ana-baba ile birlikte mirasçı ise | Yasal payın tamamı |
| Sağ kalan eş — tek başına mirasçı ise (3. zümre yokluğunda) | ¾ |
Pay hesaplaması iki aşamalı yapılır: (1) Yasal mirasçılık kurallarına göre zümre sistemi ile yasal pay belirlenir, (2) Saklı pay oranı yasal pay üzerinden hesaplanır. Örneğin altsoy ile birlikte sağ kalan eş yasal mirasçı ise eş ¼ alır, çocuklar kalan ¾'ü paylaşır; çocukların saklı payı yasal payın ½'sidir, eşin saklı payı yasal payının tamamıdır.
Tasarruf Edilebilir Kısım
Mirasbırakanın saklı pay sınırını aşmadan dilediği gibi tasarruf edebileceği orana tasarruf edilebilir kısım denir (TMK m.505/2). Bu kısım, terekenin tamamından saklı pay toplamı çıkarılarak bulunur. Mirasbırakan tasarruf edilebilir kısım üzerinde:
- Üçüncü kişileri atanmış mirasçı yapabilir.
- Belirli mal vasiyetinde bulunabilir (musa-bih).
- Bağışlama sözleşmesi yapabilir.
- Vakıf veya dernek lehine ölüme bağlı bağış yapabilir.
Saklı pay toplamı ne kadar büyükse, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğü o kadar daralır; örneğin eş + 3 çocuk hayatta ise tasarruf edilebilir kısım yalnızca 5/16'dır.
Saklı Paya Tecavüz Hâlinde Tenkis
Saklı pay sınırını aşan ölüme bağlı tasarruflar kendiliğinden hükümsüz olmaz; bunun yerine tenkis davası ile kanunî sınıra çekilir (TMK m.560 vd.). Tenkis hakkı saklı paylı mirasçılara aittir ve yenilik doğuran bir davadır. Aşılan kısım, ihlalin türüne göre:
- Vasiyetnamedeki tasarruflar oransal olarak indirilir.
- Sağlararası bağışlama (TMK m.565): Ölüm tarihinden geriye doğru bir yıl içinde yapılan ve mirasbırakanın muvazaalı tasarrufu sayılabilen bağışlamalar tenkise tâbidir.
Saklı Paydan Feragat ve Mirastan İskat
Saklı pay sahibi mirasçı, mirasbırakanla yapacağı miras sözleşmesi (TMK m.527-528) ile saklı pay hakkından feragat edebilir. Bu, iki taraflı sözleşme niteliğindedir ve resmi şekilde yapılır.
Mirasbırakanın iradesiyle saklı paylı mirasçıyı koruma altından çıkarması ise mirastan iskat (TMK m.510-513) ile mümkündür; ancak iskat sebebi vasiyetnamede açıkça gösterilmek zorundadır.
Hâkimlik Sınavı İçin Önemi
Saklı pay, HMGS Medeni Hukuk ve Adli Hâkimlik sınavlarında doğrudan ya da tenkis davası ile birlikte test edilir. Sıkça karşılaşılan senaryolar:
- Pay hesaplaması: Eş + altsoy/ana-baba kombinasyonlarında saklı pay matematiği
- Tasarruf edilebilir kısmın hesaplanması ve aşılma tespiti
- Sağlararası bağışlamanın tenkise tâbi tutulması koşulları (1 yıl kuralı, muvazaa karinesi)
- Mirastan iskat ile saklı pay arasındaki ilişki
- Saklı paydan feragat sözleşmesinin geçerlilik şartları
İlişkili Kavramlar
Yasal Mirasçılık, Tenkis Davası, Mirastan Iskat, Atanmış Mirasçı, Vasiyetname ve Miras Sözleşmesi saklı pay korumasının uygulama alanını birlikte oluşturur.