Milletlerarası andlaşmaların Cumhurbaşkanı tarafından onaylanması ve yayımlanmasıdır. Yasama konularına ilişkin andlaşmalar TBMM'nin onay kanununu gerektirir (AY m.90).
Milletlerarası Andlaşmalarla Güvence
Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hüküm içermesi halinde andlaşma hükümlerinin esas alınmasıdır (AY m.90/son).
Milletlerarası Andlaşmaların İç Hukuktaki Yeri
Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşma ile kanun çatışmasında andlaşma hükmü esas alınır (AY m.90/son).
Uluslararası andlaşmaların onaylanması, devletlerarası ilişkilerde taahhüt altına girme sürecinin iç hukuk boyutunu ifade eder. AY m.90, uluslararası andlaşmaların onaylanması sürecinde TBMM'nin rolünü ve onay yetkisini düzenleyen temel anayasal hükümdür. Bu düzenleme, uluslararası yükümlülüklerin demokratik meşruiyet temelinde üstlenilmesini güvence altına almaktadır.
AY m.90/1 uyarınca Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak andlaşmaların onaylanması, TBMM'nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır. Bu kural, uluslararası andlaşma yapma yetkisinin yasama ve yürütme organları arasında paylaşıldığını ortaya koymaktadır. Müzakere ve imza aşaması yürütme organına ait iken, onay aşamasında yasama organının katılımı zorunludur.
Uluslararası andlaşmaların onaylanmasında esas kural, TBMM'nin uygun bulma kanunu çıkarmasıdır. Uygun bulma kanunu, andlaşmanın TBMM tarafından incelenmesini, tartışılmasını ve onayının uygun bulunmasını içeren bir yasama işlemidir. Bu süreç, andlaşmanın demokratik denetimden geçmesini ve halkın temsilcileri tarafından kabul edilmesini sağlar.
Uygun bulma kanunu süreci şu aşamalardan oluşur: İlk olarak yürütme organı andlaşmayı müzakere eder ve imzalar. Ardından andlaşma metni uygun bulma kanunu tasarısıyla birlikte TBMM'ye sunulur. TBMM, andlaşmayı ilgili komisyonlarda ve Genel Kurul'da görüşür. Uygun bulma kanununun kabulünden sonra Cumhurbaşkanı andlaşmayı onaylar ve Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer.
Uygun bulma kanunu, andlaşmanın içeriğini değiştirmez; yalnızca onaylanmasını uygun bulan bir irade beyanıdır. TBMM, andlaşmayı bir bütün olarak kabul veya reddeder; andlaşma metninde değişiklik yapamaz. Bu özellik, uluslararası andlaşmaların niteliğinden kaynaklanmaktadır.
TBMM'nin uygun bulma kanunu çıkarmasının ardından andlaşmanın onaylanması Cumhurbaşkanı tarafından gerçekleştirilir. Cumhurbaşkanı, andlaşmayı onaylayarak Türkiye Cumhuriyeti'ni uluslararası düzeyde bağlayıcı taahhüt altına sokar. Onay işlemi, uluslararası hukukta devletin andlaşmaya taraf olma iradesinin resmi beyanıdır.
Cumhurbaşkanı'nın onay yetkisi, uygun bulma kanununun yürürlüğe girmesiyle kullanılabilir hale gelir. Ancak Cumhurbaşkanı'nın onayı zorunlu mudur yoksa takdiri mi olduğu doktrinde tartışmalıdır. Genel kabul, uygun bulma kanunu çıktıktan sonra onayın bir yükümlülük olduğu yönündedir.
AY m.90, belirli andlaşmaların TBMM'nin uygun bulma kanunu aranmaksızın yürürlüğe konulabilmesine olanak tanımıştır. Bu istisnalar şunlardır:
Ekonomik, ticari veya teknik ilişkileri düzenleyen ve süresi bir yılı aşmayan andlaşmalar, devlet maliyesi bakımından bir yüklenme getirmemek, kişi hallerine ve Türklerin yabancı memleketlerdeki mülkiyet haklarına dokunmamak şartıyla, yayımlanma ile yürürlüğe konulabilir. Bu andlaşmaların iki ay içinde TBMM'nin bilgisine sunulması zorunludur.
Milletlerarası bir andlaşmaya dayanan uygulama andlaşmaları ile kanunun verdiği yetkiye dayanılarak yapılan ekonomik, ticari, teknik veya idari andlaşmalar da uygun bulma kanunu gerektirmez. Ancak bu andlaşmaların da belirli sınırlamalar içinde kalması ve TBMM'ye bildirilmesi gerekmektedir.
Bu istisnalar, yürütme organının uluslararası ilişkilerde gerekli esnekliğe sahip olmasını sağlarken, demokratik denetim mekanizmasını tamamen devre dışı bırakmamaktadır.
Uluslararası andlaşma, onaylanıp Resmi Gazete'de yayımlandıktan sonra iç hukukta yürürlüğe girer. AY m.90 uyarınca usulüne göre yürürlüğe konulmuş andlaşmalar kanun hükmünde olup, bu andlaşmalar hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurulamaz. Andlaşmanın yürürlüğe girmesiyle birlikte taraf devlet, andlaşmadan kaynaklanan yükümlülüklerini iç hukukta yerine getirmekle sorumlu hale gelir.