Son güncelleme:
Kayyım: Kayyım, belirli bir iş, mal veya durum için sınırlı yetki ile atanan yasal temsilcidir. Türk Medeni Kanunu m.426-435 arasında düzenlenir. Üç türü vardır: temsil kayyımlığı (ergin kişinin bir işinin yapılamaması), yönetim kayyımlığı (belli malvarlığının yönetimi) ve irat kayyımlığı (savurganlık tehlikesi). Kayyımlık, kişinin fiil ehliyetini etkilemez; vesayet ve yasal danışmanlıktan ayrılır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Kısıtlama Kararı
Kısıtlama kararı, Türk Medeni Kanunu m.409-411 çerçevesinde kısıtlılık sebeplerinden birinin gerçekleşmesi üzerine sulh hukuk mahkemesi tarafından verilen inşai karardır. Ergin kişinin fiil ehliyetini tam veya kısmen kaldırır. Karar öncesi dinleme zorunludur; akıl hastalığında resmi sağlık kurulu raporu aranır. Kesinleşme sonrası ilan edilir ve kişi kendiliğinden vesayet altına alınarak vasi atanır.
Sınırlı Ehliyetsiz
Sınırlı ehliyetsiz, TMK m.16 uyarınca ayırt etme gücüne sahip olup ergin olmayan (küçük) veya kısıtlı olan kişidir. Sınırlı ehliyetsizler, kanunî temsilcinin (veli veya vasi) rızasıyla kendilerini borç altına sokabilir ve hak edinebilir. Karşılıksız kazanmalarda (hediye, miras kabulü) ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarda (nişanlanmayı bozma, evlenme izni isteme) rıza aranmaz. Kanunî temsilcinin rızası olmadan yapılan borçlandırıcı işlemler askıda hükümsüzdür.
Yasal Danışman
Yasal danışman, Türk Medeni Kanunu m.429 uyarınca ergin ve ayırt etme gücü bulunan fakat menfaatlerini korumada desteğe ihtiyacı olan kişiye atanan yasal müessesedir. Kişi sınırlı ehliyetli hale gelir; belirli ağır malvarlığı işlemlerinde (taşınmaz alım-satım, kefalet, bağış) danışmanın rızası aranır. Kısıtlama kararı verilmeksizin koruma sağlar ve vesayetten hafif, kayyımlıktan daha sürekli bir rejimdir.
Gaiplik
Gaiplik, TMK m.32-35 uyarınca ölüm tehlikesi içinde kaybolan ya da uzun süre kendisinden haber alınamayan kişiler hakkında mahkemece verilen ölüm karinesi niteliğindeki karardır. Ölüm tehlikesinde 1 yıl, haber alamama hâlinde en az 5 yıl beklenir; hâkim ilan süresinin ardından gaiplik kararı verir. Gaiplik kararıyla kişilik sona ermiş sayılır ve miras açılır; mirasçılar teminat göstermek zorundadır. Kişi sağ olarak dönerse karar geri alınır.
Kanuni Temsilci
Kanuni temsilci, fiil ehliyeti tam olmayan kişi adına ve hesabına hukuki işlem yapma yetkisine sahip kişidir; küçükler için ana-baba (TMK m.342, velayet), kısıtlılar için vasi (TMK m.398) ve gerekli hâllerde kayyım (TMK m.426) kanuni temsilci sıfatını taşır. Yetkilerin sınırları, hesap verme yükümlülüğü ve mahkeme denetimi kanunla açıkça belirlenir; mahkeme onayı bazı işlemler için zorunludur.
Türk Medeni Kanunu (TMK)
Türk Medeni Kanunu (TMK), 22 Kasım 2001 tarihinde kabul edilip 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 4721 sayılı kanundur; 1926 tarihli 743 sayılı eski Medeni Kanun'un yerini almıştır. Medeni hukukun temel kaynağı olan kanun, Başlangıç hükümleri (m.1-7) ile Kişiler, Aile, Miras ve Eşya olmak üzere dört kitaptan oluşur ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile bütünleşerek özel hukukun çekirdek mevzuatını kurar.
Yasal Danışman Türleri
Yasal danışman türleri, sınırlı ehliyetli kişilerin belirli işlerinde yardım eden danışmanların görev kapsamına göre yapılan ayrımdır (TMK m.429). Oy danışmanı dava açma, taşınmaz devri gibi işlerde danışmanın onayını gerektirir; yönetim danışmanı kişinin malvarlığını yönetir; karma danışman her iki yetkiyi birleştirir. Hâkim atama kararında danışman türünü belirler.
Ayırt Etme Gücü
Ayırt etme gücü (temyiz kudreti), TMK m.13 uyarınca kişinin yaptığı fiilin anlam ve sonuçlarını kavrayabilme ve iradesine göre hareket edebilme yeteneğidir. Fiil ehliyetinin üç temel unsurundan biridir; yaşın küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzer sebeplerle bu güçten yoksun olan kişilerin yaptığı işlemler kanunî istisnalar dışında kesin hükümsüzdür (TMK m.15). Ayırt etme gücü olayın özelliğine göre her durum için ayrı ayrı değerlendirilir.
Vakıf
Vakıf, TMK m.101 uyarınca gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemesiyle kurulan tüzel kişiliktir. Üye değil malvarlığı esaslıdır; vakıf, vakfedenin iradesine uygun biçimde yönetilir. Mahkeme kararı ile tüzel kişilik kazanır; Vakıflar Genel Müdürlüğü denetimine tabidir. 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ayrıntıyı düzenler. Amaç değişikliği dar şartlara bağlıdır (TMK m.113 — cy près ilkesi).
Hâkimin Takdir Yetkisi
Hâkimin takdir yetkisi, TMK m.4 gereğince kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini takdir etmeye emrettiği konularda hâkimin hukuka ve hakkaniyete göre karar vermesini ifade eder. Takdir yetkisi keyfî bir yetki değildir; hukuk içinde kalmak, yasa ve içtihatlara uygun davranmak, gerekçelendirmek ve hakkaniyeti gözetmek sınırlarına tabidir. Tazminat miktarı, nafaka takdiri, boşanma kusur oranı ve benzeri pek çok alanda Yargıtay denetimine konu olur.
Fiil Ehliyeti
Fiil ehliyeti, TMK m.9 uyarınca kişinin hukukî işlemleri kendi fiili ile yapabilme ve sonuçlarını üstlenebilme yeteneğidir. Fiil ehliyeti üç unsurun birleşmesiyle doğar: ayırt etme gücü (TMK m.13), erginlik (TMK m.11) ve kısıtlılık altında olmama. Bu unsurların bir kısmının eksikliği hâlinde kişi ya tam ehliyetsiz, ya sınırlı ehliyetsiz ya da sınırlı ehliyetli sayılır; her sınıfın yapabileceği işlemler ve yasal temsil sistemi farklıdır.
Vasi
Vasi, vesayet altındaki kişinin kişisel ve malvarlığı menfaatlerini korumak amacıyla Türk Medeni Kanunu m.413-418 uyarınca sulh hukuk mahkemesince atanan yasal temsilcidir. Vesayet altındakinin yakınları öncelikli adaydır (TMK m.414); vasilik kamu görevi niteliğindedir, zorunlu görev süresi iki yıldır. Vasi verdiği zararlardan kişisel olarak sorumludur; devlet ikinci derecede sorumlu tutulur.
Vesayet
Vesayet, velayet altında olmayan küçüklerin ve kısıtlıların kişisel ve mal varlığı menfaatlerinin kamu denetimi altında korunmasını sağlayan aile hukuku kurumudur. Türk Medeni Kanunu m.396-494 arasında düzenlenir. Vesayet dar anlamı yanında geniş anlamda kayyımlık ve yasal danışmanlığı da kapsar; vesayet makamı sulh hukuk, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. Vasi atanması ve devletin denetim yükümlülüğü temel unsurlardır.
Vesayet Makamı
Vesayet makamı, Türk Medeni Kanunu m.397 uyarınca vesayet işlerinin birinci derecede yürütüldüğü resmi mercidir ve görevi sulh hukuk mahkemesine verilmiştir. Vasi atar, kısıtlı veya küçüğün malvarlığı işlemlerine izin verir, yıllık hesabı inceler ve kayyım atar. Denetim makamı olan asliye hukuk mahkemesi ise TMK m.462-463 kapsamında önemli işlemlere onay verir ve vesayet makamı kararlarına itirazları karara bağlar.
Vasinin Görevleri
Vasinin görevleri, vesayet altındaki kişinin temsili, mal yönetimi ve kişisel ihtiyaçlarının karşılanmasıdır (TMK m.448-451). Vasi, kişinin kanuni temsilcisi olarak hukuki işlemlerde temsil eder; mal varlığını korur ve yönetir; sağlık, eğitim ve barınma ihtiyaçlarını sağlar. Periyodik hesap verme yükümlülüğü, mahkeme onayı gerektiren işler ve özen ve sadakat sorumluluğu vasinin temel yükümlülükleridir.
Dernek
Dernek, TMK m.56 uyarınca gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere sürekli olarak birleşmesiyle oluşan tüzel kişiliktir. Dernekler tüzük hazırlayarak en büyük mülki idare amirliğine başvurur; eksiklik yoksa tescil ile tüzel kişilik doğar. Üye esaslıdır; gönüllülük, demokratik yönetim ve kâr amacı gütmeme ilkelerine tabidir. 5253 sayılı Dernekler Kanunu usulü düzenler; Anayasa m.33 dernek kurma özgürlüğünü güvence altına alır.
Kayyım, belirli bir iş, mal veya durum için sınırlı yetki ile atanan yasal temsilcidir; Türk Medeni Kanunu m.426-435 arasında düzenlenen, vesayet kurumunun bir parçası olarak örgütlenen tamamlayıcı bir koruma kurumudur. Kayyımlığın en temel özelliği kişinin fiil ehliyetini etkilememesidir; kişi tam ehliyetli kalmaya devam eder, yalnız belli işlerde kayyım eşliği sağlanır.
| Özellik | Vesayet | Kayyımlık | Yasal Danışmanlık |
|---|---|---|---|
| Ehliyet etkisi | Kısıtlanır | Etkilenmez | Sınırlı ehliyet |
| Kapsam | Genel | Belli iş/mal | Belli işlemler |
| Temsil | Tam yasal temsil | Sınırlı yetki | Danışma |
| Süre | Sürekli | Genelde geçici | Sürekli |
| Atanma sebebi | Kısıtlılık | Menfaat koruma | Destek ihtiyacı |
Bu ayrım sınavda en sık tuzağa düşürülen noktadır; kayyım atanması "kişiyi kısıtlamaz".
Temsil kayyımlığı şu hallerde atanır:
Belli bir malvarlığının yönetimi için atanır:
Yönetim kayyımı malvarlığının bütünü değil belirli kısmı için yetkilidir.
Savurganlık tehlikesi olan ergin kişinin belirli gelirlerinin idaresini sağlar:
İrat kayyımlığında kişinin fiil ehliyeti etkilenmez; yalnız belirli gelirlerin (kira, maaş, emekli aylığı) idaresi kayyıma bırakılır. Kayyımlığın bu türü yasal danışmanlık ile kısıtlama kararı arasında geçiş müessesesidir.
Vesayet makamı karar verir; karara karşı asliye hukuka itiraz edilebilir.