Hukuki Niteliği
"Dernekler, gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere, bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmek suretiyle oluşturdukları, tüzel kişiliğe sahip kişi topluluklarıdır." — TMK m.56
Dernek, Türk hukukunun en yaygın özel hukuk tüzel kişisi biçimlerinden biridir. Türk Medeni Kanunu m.56-100 ile 5253 sayılı Dernekler Kanunu ve ilgili yönetmelikler düzenler. Anayasa m.33 "dernek kurma özgürlüğü"nü temel hak olarak güvence altına alır.
Dernek Unsurları
1. En Az 7 Kurucu
Gerçek veya tüzel yedi kişinin iradesi şarttır. Bu sayı kuruluş anı için zorunludur; sonradan üye sayısı artar veya azalabilir. Yönetim kurulu üyelerinin olmaması hâlinde dernek kendiliğinden feshedilmiş sayılır (TMK m.87).
2. Belirli ve Ortak Amaç
Amaç hukuka, ahlâka ve Anayasa'ya aykırı olamaz (Anayasa m.33/4). Kazanç paylaşma amacı bulunamaz; ancak ekonomik işletme kurarak kendi amacı doğrultusunda gelir sağlayabilir.
3. Süreklilik
Geçici birliktelikler (örneğin bir protesto grubu) dernek oluşturmaz. Süreklilik, birliğin devamlı olarak amaç doğrultusunda faaliyet göstermesi demektir.
4. Bilgi ve Çalışmaların Birleştirilmesi
Üyeler katkılarını (para, emek, zaman, bilgi) birleştirerek ortak amaca hizmet ederler.
5. Tüzel Kişilik
Tescille tüzel kişilik doğar; dernek üyelerinden ayrı hukuki süjedir.
Kuruluş Usulü
Tüzük Hazırlanması
Dernek kuruluş iradesi tüzüğe yansıtılır. Tüzükte: isim, merkez, amaç, faaliyetler, üyelik şartları, organlar, gelir kalemleri, mal varlığı, fesih hükümleri bulunur.
Başvuru ve Tescil
Tüzük ve kurucu iradesi, derneğin yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülki idare amirliğine (valilik veya kaymakamlık) bildirilir. İnceleme 60 gün içinde tamamlanır. Eksiklik yoksa dernekler kütüğüne tescil edilir ve tüzel kişilik tescille doğar (kurucu etki).
İlan
Kuruluş 30 gün içinde tanıtıcı bilgiler dernek gazetesinde ya da yerel gazetede yayımlanır.
Dernek Organları
1. Genel Kurul
Derneğin en yetkili organıdır (TMK m.72). Tüm üyeler katılma hakkına sahiptir. Görevleri: tüzük değişikliği, yönetim kurulu seçimi, bütçe ve faaliyet onayı, fesih kararı (2/3 çoğunluk), şube kurma izni.
2. Yönetim Kurulu
Derneği temsil ve idare eder; en az 5 asıl + 5 yedek üyeden oluşur (TMK m.76). Yönetim kurulu üye sayısı 5'in altına düşerse genel kurul toplanır; toplanamazsa dernek kendiliğinden feshedilmiş sayılır (TMK m.87).
3. Denetim Kurulu
En az 3 asıl + 3 yedek üyeden oluşur; yönetim kurulunun faaliyetlerini denetler.
Üyelik
Üye Olma Hakkı
Hak ehliyetine sahip her gerçek veya tüzel kişi, tüzükte öngörülen şartları yerine getirerek üye olabilir (TMK m.64).
Üye Olmama ve Dernekten Ayrılma Özgürlüğü
Hiç kimse dernekte üye olmaya zorlanamaz (negatif özgürlük — TMK m.65). Üye istediği zaman ayrılabilir (TMK m.66).
Üye Çıkarma
Tüzükte öngörülen usulle ve sebeplerle üye çıkarılabilir. Kararın iptali için mahkemeye başvurulabilir.
Şubeler ve Federasyonlar
- Şube: Dernek genel kurulunun kararıyla kurulur.
- Federasyon: En az 5 dernek aynı amaç için birleşerek federasyon kurabilir.
- Konfederasyon: En az 3 federasyonun oluşturduğu üst birlik.
Dernek Malvarlığı ve Faaliyetleri
Gelir Kaynakları
- Üyelik aidatları, bağışlar, kira/mevduat geliri, ekonomik işletme geliri, kamu yararına dernekse devlet yardımları.
Ekonomik İşletme
Dernek amacını desteklemek için ekonomik işletme kurabilir; ancak işletmenin geliri üyelere paylaştırılamaz — tamamen derneğin amacına özgülenir.
Kamu Yararına Dernek
Cumhurbaşkanı kararıyla "kamu yararına dernek" sıfatı verilir; vergi muafiyeti ve diğer kolaylıklar sağlanır.
Derneğin Sona Ermesi
- Kendiliğinden: süre dolumu, amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlaşması, yönetim kurulu kurulamaması.
- Karar ile: genel kurulun 2/3 çoğunlukla fesih kararı.
- Mahkeme kararı ile: amaç hukuka-ahlâka aykırı, kurucu şartların kaybı.
Sona erme sonrası tasfiye yapılır; kalan malvarlığı tüzükte öngörülen yere, yoksa amacı benzer başka derneğe veya Hazineye verilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.56: 7 kurucu + kazanç paylaşma dışında ortak amaç + süreklilik.
- Kuruluş: Bildirim + 60 gün inceleme + tescil → tüzel kişilik doğar.
- Anayasa m.33: Dernek kurma özgürlüğü; önceden izin gerekmez.
- Organlar: Genel kurul (en yetkili) + yönetim kurulu (5+5) + denetim kurulu (3+3).
- TMK m.87: Yönetim kurulu kurulamazsa kendiliğinden fesih.
- Ekonomik işletme: Gelir üyelere paylaşılamaz.
- Fesih: 2/3 genel kurul, hukuka aykırılıkta mahkeme kararı.
İlgili Kavramlar
- Tüzel Kişi — TMK m.47 dernek tüzel kişilik türü
- Vakıf — TMK m.101 paralel mal topluluğu tüzel kişiliği
- Gerçek Kişi — dernek kurucusu gerçek kişilerin konumu
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.56 kuruluş düzenlemesi
- Kişilik Hakkı (TMK) — TMK m.23 tüzel kişinin kişi hakları
- Hak Ehliyeti — derneğin hak ehliyeti
- Temel Hak ve Özgürlükler (Anayasa) — AY m.33 dernek kurma özgürlüğü