Evlenme, Türk Medeni Kanunu m.124-160 arasında düzenlenen, bir erkek ile bir kadının evlenme iradelerini yetkili evlendirme memuru önünde karşılıklı olarak açıklamalarıyla kurulan temel bir aile hukuku sözleşmesidir. Anayasal güvenceye sahip (ailenin korunması (Anayasa) AY m.41) bu kurum, eşler arasında ömür boyu süren bir hayat birliği kurar. Evlenmenin hukuki niteliği doktrinde tartışmalıdır: bir görüş borçlar hukukuna benzer bir sözleşme kabul ederken, hâkim görüş onu kendine özgü (sui generis) bir aile hukuku işlemi olarak niteler.
Evlenmenin Kurucu Unsurları
Geçerli bir evlenmenin oluşması için dört kurucu unsurun bir arada bulunması gerekir:
1. Farklı cinsiyetli iki taraf
TMK m.134 vd. hükümleri evlenmeyi bir kadın ile bir erkek arasında öngörmüştür. Anayasal ve yasal çerçeve eşcinsel evlenmeye olanak tanımamaktadır. Taraflardan biri veya ikisi eşcinselse tören geçerli olsa da evlenme yokluk hükmüne tabidir.
2. Evlenme iradesi
İradelerin samimi, serbest ve karşılıklı olarak açıklanması zorunludur. Hata, hile veya tehdit altında verilmiş irade evlenmenin nisbî butlanına yol açar (TMK m.149-151). Şaka veya tiyatral nitelikteki beyanlar evlenme oluşturmaz.
3. Evlendirme memurunun yetkisi
Evlenme, yetkili evlendirme memuru önünde yapılmalıdır (TMK m.134). Yetkisiz kişi önünde yapılan tören yokluk hükmündedir. Yetki; nüfus müdürlüğüne bağlı evlendirme memurları, belediye başkanlığınca görevlendirilmiş memurlar veya yurt dışında konsolosluklarca verilir.
4. Açıklamalı ve aleni irade beyanı
Tören iki şahitin önünde, aleni olarak yapılmalıdır (TMK m.142). Kapalı, gizli veya yazılı irade beyanı yeterli değildir; karşılıklı açıklama şarttır.
Evlenme ehliyeti, fiil ehliyetinin özel bir türüdür. TMK m.124-128 hükümlerine göre:
- Yaş: Normal evlenme yaşı 17'dir (kadın ve erkek için). Ergin olma koşulu aranmaz; ancak 16 yaşını doldurmamış olanlar hiç evlenemez. 16 yaş üstü olağanüstü durumlarda mahkeme izni ile evlenebilir (TMK m.124/2).
- Ayırt etme gücü: Ayırt etme gücü bulunmayan kişiler evlenemez (TMK m.125).
- Kısıtlı olmama: Kısıtlı olanlar yasal temsilcisinin rızası ve gerektiğinde mahkeme izniyle evlenebilir (TMK m.127).
- Küçükler için yasal temsilci rızası: 18 yaşından küçüklerin evlenmesinde yasal temsilci rızası aranır (TMK m.126).
Kesin (mutlak) engeller
- Hısımlık: Üstsoy-altsoy, kardeşler, amca-teyze-hala-dayı ile yeğenler arasında evlenme yasaktır (TMK m.129).
- Kayın hısımlığı: Boşanma veya ölümle sona eren evliliklerde, kişinin üstsoyu/altsoyu veya kardeşiyle evlenmesi yasaktır.
- Evlatlık: Evlat edinen ile evlatlık arasında evlenme yasaktır.
- Mevcut evlilik: Evli bir kişi yeniden evlenemez; tek eşlilik ilkesi (TMK m.130).
Kesin olmayan engeller
- Bekleme süresi: Kadının önceki evliliğinin sona ermesinden sonra 300 gün içinde yeniden evlenememesi (soybağı karışıklığını önlemek için). Mahkeme karar verirse süre kaldırılabilir (TMK m.132).
- Akıl hastalığı: Resmî sağlık raporu gerektiren durumlar.
Evlenme Şekli ve Töreni (TMK m.134-142)
Başvuru
Evlenmek isteyenler yerleşim yeri veya son altı aydır oturdukları yerin evlendirme memuruna birlikte başvurur. Gerekli belgeler: nüfus cüzdanı, sağlık raporu, evlenme beyannamesi, küçükse yasal temsilci rızası.
İnceleme
Memur; ehliyet, engel yokluğu ve belgeleri inceler. Eksiklik varsa tamamlatır, engel varsa evlenmeyi reddeder.
Tören
Tören aleni olmak zorundadır. Tarafların her biri "evet" cevabını vererek iradesini beyan eder. İki şahidin hazır bulunması zorunludur. Memur evlenmenin tamamlandığını ilân ederek evlenme cüzdanını verir.
Evlenmenin Hukuki Sonuçları
Evlenme kurulduktan sonra eşler arasında şu hukuki sonuçlar doğar:
- Kişisel ilişkiler: Sadakat, destek, ortak konut (TMK m.185-186), saygı ve yardım yükümlülükleri.
- Birliğin temsili: Her eş birliği dış dünyada temsil yetkisine sahiptir (TMK m.188).
- Ortak karar: Konut, eşya, eğitim gibi birlik işleri hakkında birlikte karar verilir.
- Mal rejimi: Yasal rejim edinilmiş mallara katılma (TMK m.218-241); eşler sözleşmeyle başka rejim seçebilir.
- Soybağı: Evlilik süresince doğan çocuklar için babalık karinesi çalışır.
- Miras hakları: Eş, yasal mirasçıdır ve saklı paya sahiptir (TMK m.499, m.506).
- Tabiiyet ve soyadı: Evlenme ile soyadı değişikliği talep edilebilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Dört kurucu unsur: Farklı cinsiyet, evlenme iradesi, yetkili memur önünde, aleni tören — eksiklik yokluk veya butlan sebebidir.
- Yetkisiz memur önünde evlenme: Yokluk hükmündedir; geçersiz ama eksik hükümlü değildir.
- Evlenme yaşı: 17 normal, 16 olağanüstü (mahkeme izniyle); 16 altı kesinlikle evlenemez.
- Hısımlık engelleri mutlaktır: TMK m.129 kesin engel; kişilik hakkı (Anayasa) çerçevesinde de değerlendirmeye konu olabilir.
- Bekleme süresi 300 gün: Kadının önceki evliliğinden sonra — soybağı karışıklığını önleme amaçlı kesin olmayan engel.
- Ehliyetsizin evlenmesi: Ayırt etme gücü yoksa evlenme mutlak butlan ile geçersiz (TMK m.145).
- Yasal temsilci rızası: Küçük (18 altı) için zorunlu; eksikliği nisbî butlan sebebi (TMK m.153).
İlgili Kavramlar
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.124-160 düzenlemesi
- Nişanlanma — TMK m.118 evlenme öncesi süreç
- Fiil Ehliyeti — evlenme ehliyetinin genel çerçevesi
- Ayırt Etme Gücü — evlenme ehliyetinin temel öğesi
- Ergin (Erginlik) — yaş sınırı ile ilişki
- Kısıtlı — mahkeme kararı ve evlenme izni
- Hak Ehliyeti — TMK m.8 temel çerçeve
- Ailenin Korunması Hakkı (Anayasa) — AY m.41 anayasal güvence