Son güncelleme:
Vakıf: Vakıf, TMK m.101 uyarınca gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemesiyle kurulan tüzel kişiliktir. Üye değil malvarlığı esaslıdır; vakıf, vakfedenin iradesine uygun biçimde yönetilir. Mahkeme kararı ile tüzel kişilik kazanır; Vakıflar Genel Müdürlüğü denetimine tabidir. 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ayrıntıyı düzenler. Amaç değişikliği dar şartlara bağlıdır (TMK m.113 — cy près ilkesi).
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Tüzel Kişi Türleri
Tüzel kişi türleri, tüzel kişiliği oluşturma temeline göre özel hukuk-kamu hukuku ayrımı, oluşum amacına göre gruplandırılır. Özel hukuk tüzel kişileri dernek, vakıf, kooperatif, ticaret şirketleri; kamu hukuku tüzel kişileri devlet, il özel idaresi, belediye, üniversite ve kamu kurumlarıdır. Her türün kuruluş, üyelik, organ yapısı ve sona erme rejimi farklıdır.
Türk Medeni Kanunu (TMK)
Türk Medeni Kanunu (TMK), 22 Kasım 2001 tarihinde kabul edilip 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 4721 sayılı kanundur; 1926 tarihli 743 sayılı eski Medeni Kanun'un yerini almıştır. Medeni hukukun temel kaynağı olan kanun, Başlangıç hükümleri (m.1-7) ile Kişiler, Aile, Miras ve Eşya olmak üzere dört kitaptan oluşur ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile bütünleşerek özel hukukun çekirdek mevzuatını kurar.
Tüzel Kişi
Tüzel kişi, TMK m.47 uyarınca belirli bir amaca özgü, kendine özgü malvarlığı ve organları bulunan ve hukuk düzeninin kişilik tanıdığı kişi topluluğu veya mal topluluğudur. Gerçek kişiden farklı olarak hukuki bir varlık olarak kurulan tüzel kişiler; dernek, vakıf, şirket gibi biçimler alır. Tüzel kişilik doğumla değil tescil veya tanınmayla kazanılır; amacı ve kanuni kapsamıyla sınırlı hak ehliyetine sahiptir (TMK m.48). Organ teorisiyle hareket eder.
Vakıf Senedi
Vakıf senedi, vakfedenin vakfı kuruş iradesini, amacını, mal varlığını, yönetim organlarını ve işleyişini düzenleyen resmi belgedir (TMK m.106). Resmi şekilde noter veya mahkeme önünde düzenlenir; vakıf senedinin geçerliliği ile vakıf tüzel kişilik kazanır. Senet sonradan değiştirilebilir ancak amacın özüne dokunamaz; mahkeme onayı bazı değişikliklerde zorunludur.
Mal Vakfı
Mal vakfı, belirli bir mal varlığının amaca tahsis edilerek mülkiyetinin vakfa devri ile kurulan en yaygın vakıf türüdür (TMK m.101). Vakfedilen taşınmaz, taşınır veya alacak hakkı doğrudan vakfın mülkiyetine geçer; vakfın faaliyetleri bu mal varlığı ve gelirleri ile sürdürülür. Tahsis vakfından farkı, mülkiyetin tam devri esasına dayanmasıdır; vakıf hayır, mesleki veya kamu yararına amaçlar güdebilir.
Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi
Tüzel kişiliğin sona ermesi, tüzel kişinin hukuk düzeninde varlık sıfatını yitirmesidir; sebepler arasında genel kurul kararı, amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlığı, mahkeme kararı, fesih, iflas ve birleşme sayılır (TMK m.87 dernekler, m.116 vakıflar). Sona erme ile tasfiye süreci başlar; mal varlığı tüzükte belirtilen kişi/kuruma veya hazine adına aktarılır.
Kişilik Hakkı (TMK)
Kişilik hakkı (TMK m.23-25), kişinin maddî ve manevî varlığını koruyan mutlak, şahsa sıkı sıkıya bağlı, devredilemez ve vazgeçilemez haktır. Hayat, vücut bütünlüğü, sağlık, özgürlükler, şeref-haysiyet, özel hayat, aile hayatı, ad, resim, ses ve kişisel veriler bu hakkın koruma alanındadır. Saldırı hâlinde TMK m.25 kapsamında saldırının önlenmesi, durdurulması, tespiti davaları; TBK m.58 kapsamında maddî ve manevî tazminat istemi mümkündür.
Fiil Ehliyeti
Fiil ehliyeti, TMK m.9 uyarınca kişinin hukukî işlemleri kendi fiili ile yapabilme ve sonuçlarını üstlenebilme yeteneğidir. Fiil ehliyeti üç unsurun birleşmesiyle doğar: ayırt etme gücü (TMK m.13), erginlik (TMK m.11) ve kısıtlılık altında olmama. Bu unsurların bir kısmının eksikliği hâlinde kişi ya tam ehliyetsiz, ya sınırlı ehliyetsiz ya da sınırlı ehliyetli sayılır; her sınıfın yapabileceği işlemler ve yasal temsil sistemi farklıdır.
Vakıf Türleri
Vakıf türleri, vakfedilenin niteliğine, kuruluş zamanına ve amacına göre çeşitli kategorilere ayrılır. Sağlararası vakıf hayatta kurulur (TMK m.102); ölüme bağlı vakıf vasiyetname ile kurulur (TMK m.526). Mal vakfı belirli bir mal varlığının amaca tahsisidir; aile vakfı ailenin ekonomik korunması içindir. Her türün kuruluş usulü, denetimi ve sona erme rejimi farklıdır.
Mülkiyet Hakkı
Mülkiyet hakkı, kişinin bir mala sahip olma, o maldan yararlanma ve üzerinde tasarrufta bulunma yetkisini güvence altına alan ve Anayasa m. 35 ile düzenlenmiş temel haktır. AİHS Ek 1. Protokol m.1 de hakkı ayrıca güvence altına alır. Hak; kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlandırılabilir, toplum yararına aykırı kullanılamaz ve kamulaştırma yoluyla devlete geçirilebilir. Sınırlama rejimi Anayasa m. 13 genel kuralına tabidir ve ölçülülük ilkesi çerçevesinde uygulanır.
Hak Ehliyeti
Hak ehliyeti, TMK m.8 uyarınca her insanın sahip olduğu, hak ve borç süjesi olabilme kapasitesidir; doğumla kazanılır ve ölümle sona erer. Cinsiyet, din, dil, ırk, milliyet, medeni durum gibi farklar gözetilmeden herkes eşit biçimde hak ehliyetine sahiptir. Hak ehliyeti bir yetenek değil, hukuk düzeninin tanıdığı bir statüdür ve kişiden kişiye değişmez; fiil ehliyetinden farklı olarak kısıtlanamaz ve sınırlanamaz.
Sağlararası Vakıf
Sağlararası vakıf, vakfedenin hayattayken vakıf senedi düzenleyerek kurduğu vakıf türüdür (TMK m.102). Resmi şekilde noter veya sulh hâkimi önünde düzenlenir; tescilden sonra mal varlığı doğrudan vakfa geçer ve vakfeden geri alamaz. Ölüme bağlı vakıftan en önemli farkı, kuruluşun mirasbırakanın ölümüne bağlı olmamasıdır; saklı pay sınırlaması da uygulanmaz.
Gerçek Kişi
Gerçek kişi, TMK m.8 uyarınca sağ ve tam doğumla kişilik kazanan ve ölümle kişiliği sona eren insandır. Gerçek kişilik, hukuk düzeninin tanıdığı hak ve borç süjeliğinin insan varlığına bağlandığı temel kavramdır. Her gerçek kişi doğumla hak ehliyetine sahiptir; fiil ehliyeti ise ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlılık hâline göre belirlenir. Kişilik hakkı, ad üzerinde hak ve yerleşim yeri kurumları gerçek kişi statüsünün koruyucu unsurlarıdır.
Aile Vakfı
Aile vakfı, ailenin ekonomik refahı ve sürekliliği için kurulan ve TMK m.105/2'de sınırlı sayıda hâl için kabul edilen vakıf türüdür. Aile bireylerinin eğitim, donanım, yardım ve sosyal refah amaçlarıyla kurulabilir; aile feodalitesinin önlenmesi için dar yorumlanır. Sağlararası veya ölüme bağlı olarak kurulabilir; mahkeme denetimine tâbidir ve ölüme bağlı kuruluşta saklı pay sınırı uygulanır.
Ölüme Bağlı Vakıf
Ölüme bağlı vakıf, mirasbırakanın vasiyetname veya miras sözleşmesi içinde belirttiği iradenin ölümünden sonra terekeden tahsis edilen mal varlığı ile kurulan vakıf türüdür (TMK m.526). Mirasbırakanın ölümüne kadar tüzel kişilik kazanmaz; tereke açılınca mahkeme onayı sonrası tescil edilir. Saklı pay sınırına tâbidir; saklı paylı mirasçılar tenkis davası açabilir.
Dernek
Dernek, TMK m.56 uyarınca gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere sürekli olarak birleşmesiyle oluşan tüzel kişiliktir. Dernekler tüzük hazırlayarak en büyük mülki idare amirliğine başvurur; eksiklik yoksa tescil ile tüzel kişilik doğar. Üye esaslıdır; gönüllülük, demokratik yönetim ve kâr amacı gütmeme ilkelerine tabidir. 5253 sayılı Dernekler Kanunu usulü düzenler; Anayasa m.33 dernek kurma özgürlüğünü güvence altına alır.
"Vakıflar, gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşan tüzel kişiliğe sahip mal topluluklarıdır." — TMK m.101
Vakıf (Stiftung), tüzel kişi türünün mal topluluğu kategorisindeki tipik örneğidir. Türk Medeni Kanunu m.101-117 ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu düzenler.
Gerçek kişi veya tüzel kişi olabilir. Vakfeden tek kişi olabileceği gibi birden çok da olabilir. Vakfeden fiil ehliyetine sahip olmalıdır.
Vakfın amacını gerçekleştirmeye yeterli miktar ve nitelikte mal veya hak olmalıdır. Mahkeme, özgülenen malvarlığının vakfın amacına hizmet edip edemeyeceğini inceler.
Vakfın amacı hukuka, ahlâka ve milli güvenliğe aykırı olamaz. Amaç belirli (özgün tanımlı) ve sürekli (uzun vadeli) olmalıdır.
Vakıf, mahkeme tescil kararıyla tüzel kişilik kazanır (TMK m.102). İnceleme yerleşim yeri asliye hukuk mahkemesince yapılır.
Vakfı kuran irade belgesidir; unsurları: vakfın adı, amacı, özgülenen malvarlığı, yönetim ve denetim organları, faaliyet yeri, amacın imkânsızlığı hâlinde malvarlığının gideceği yer.
Vakıf senedi noterde düzenleme veya vakfedenin ölüme bağlı tasarrufu (vasiyetname) yoluyla yapılabilir.
Vakıf senedi + malvarlığı + kurucu iradesi ile yerleşim yeri asliye hukuk mahkemesine başvurulur. Mahkeme vakfın amacını, organlarını ve mali gücünü inceler. Uygun bulunursa vakıf siciline tescil kararı verilir ve tüzel kişilik doğar.
Kurulan vakıflar 5737 sayılı Kanun çerçevesinde Vakıflar Genel Müdürlüğü denetimine tabidir; yıllık faaliyet raporu sunulur.
Vakıf senedinin değiştirilmesi istisnai ve dar şartlara bağlıdır (TMK m.113):
Kural: Vakfeden iradesi mümkün olduğunca korunmalıdır (cy près — yakın amaç ilkesi).
Zorunlu organdır. Üye sayısı ve seçim usulü vakıf senedinde belirlenir; genellikle vakfeden veya vakfedenin belirleyeceği kişiler. Yönetim kurulu vakfı temsil ve idare eder.
Opsiyoneldir; büyük vakıflarda zorunlu olabilir. İç denetim ve hesap gözetimi yapar.
Bazı vakıflarda üst karar organı olarak mütevelli heyet bulunur; stratejik kararlar alır.
5737 sayılı Kanun:
Gayrimüslim azınlıkların dini, sosyal ve eğitim amaçlı vakıfları; özel statüye tabidir.
Amacın tamamlanması veya bir daha ulaşılamaz hâle gelmesi durumunda mahkeme fesih kararı verir. Kalan malvarlığı amaca en yakın benzer başka vakfa devredilir (cy près ilkesi).
Faaliyet vakfın amacından sapmış ise mahkeme düzeltme veya fesih kararı verebilir.
Fesih sonrası malvarlığı vakıf senedinde gösterilen yere, yoksa mahkeme kararıyla amaca uygun başka vakfa veya Hazineye devredilir.
| Kriter | Vakıf | Dernek |
|---|---|---|
| Temel unsur | Mal topluluğu | Kişi topluluğu |
| Kuruluş | Mahkeme kararı | Valilik tescil |
| Kurucu sayısı | Tek kişi yeterli | En az 7 kişi |
| Üye | Yok; lehdar olabilir | Üye esaslı |
| Amaç değişikliği | Mahkeme kararı + dar şartlar | Genel kurul kararı |
| Denetim | Vakıflar Genel Müdürlüğü | İçişleri (Dernekler Dairesi) |