Son güncelleme:
Kısıtlılık Sebepleri: Kısıtlılık sebepleri, ergin bir kişinin fiil ehliyetinin mahkeme kararı ile sınırlandırılmasına yol açan Türk Medeni Kanunu m.405-408 hallerdir. Sebepler beş gruptur: akıl hastalığı veya akıl zayıflığı, savurganlık/alkol veya uyuşturucu bağımlılığı/kötü yaşama tarzı, bir yıl ve üzeri özgürlüğü bağlayıcı ceza, kişinin kendi istemi. Ayrıca TMK m.419 küçüklerde velayetin uzatılması istisnası vardır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Velayet
Velayet, Türk Medeni Kanunu m.335-351 arasında düzenlenen ve ana-babanın küçük veya kısıtlı çocuğu üzerindeki bakım, gözetim, eğitim, temsil ve mal yönetim hak ve yükümlülükleri bütünüdür. Evlilik içinde ana-baba tarafından birlikte kullanılır; boşanmada TMK m.182 uyarınca hâkim velayeti eşlerden birine verir. Kaldırma (m.348) ve değiştirme (m.349) çocuğun üstün yararına bağlıdır; anayasal dayanağı AY m.41 aile ve çocuk korumasıdır.
Kısıtlama Kararı
Kısıtlama kararı, Türk Medeni Kanunu m.409-411 çerçevesinde kısıtlılık sebeplerinden birinin gerçekleşmesi üzerine sulh hukuk mahkemesi tarafından verilen inşai karardır. Ergin kişinin fiil ehliyetini tam veya kısmen kaldırır. Karar öncesi dinleme zorunludur; akıl hastalığında resmi sağlık kurulu raporu aranır. Kesinleşme sonrası ilan edilir ve kişi kendiliğinden vesayet altına alınarak vasi atanır.
Sınırlı Ehliyetsiz
Sınırlı ehliyetsiz, TMK m.16 uyarınca ayırt etme gücüne sahip olup ergin olmayan (küçük) veya kısıtlı olan kişidir. Sınırlı ehliyetsizler, kanunî temsilcinin (veli veya vasi) rızasıyla kendilerini borç altına sokabilir ve hak edinebilir. Karşılıksız kazanmalarda (hediye, miras kabulü) ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarda (nişanlanmayı bozma, evlenme izni isteme) rıza aranmaz. Kanunî temsilcinin rızası olmadan yapılan borçlandırıcı işlemler askıda hükümsüzdür.
Türk Medeni Kanunu (TMK)
Türk Medeni Kanunu (TMK), 22 Kasım 2001 tarihinde kabul edilip 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 4721 sayılı kanundur; 1926 tarihli 743 sayılı eski Medeni Kanun'un yerini almıştır. Medeni hukukun temel kaynağı olan kanun, Başlangıç hükümleri (m.1-7) ile Kişiler, Aile, Miras ve Eşya olmak üzere dört kitaptan oluşur ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile bütünleşerek özel hukukun çekirdek mevzuatını kurar.
Tam Ehliyetsiz
Tam ehliyetsiz, TMK m.15 uyarınca ayırt etme gücü bulunmayan kişidir; küçük yaşta veya ayırt etme gücünü kaldıran akıl hastalığı/zayıflığı nedeniyle bu sınıfa girer. Tam ehliyetsizlerin kendi başlarına yaptıkları hukukî işlemler, kanunî istisnalar dışında kesin hükümsüzdür. Kanuni temsilcileri (veli veya vasi) tam ehliyetsiz adına işlem yapar. Kural olarak haksız fiilden de sorumlu değildirler; ancak TBK m.65 uyarınca hakkaniyet gereği tazminata mahkûm edilebilirler.
Akıl Hastalığı
Akıl hastalığı, Türk Medeni Kanunu m.165'te düzenlenen ve eşlerden birinin iyileşmesi mümkün görülmeyen bir akıl hastalığına tutulması durumunda, hastalığın diğer eş için ortak hayatı çekilmez kılması hâlinde boşanma talep etme hakkı veren özel boşanma sebebidir. 1988 yılında 3444 sayılı Kanunla nisbî sebepten mutlak sebebe dönüştürülmüştür. Hastalığın üç yıldır devam etmesi, resmî sağlık kurulu raporu ile kesin olmak, iyileşmesinin mümkün olmadığı ve çekilmezlik unsuru birlikte aranır.
Hâkimin Takdir Yetkisi
Hâkimin takdir yetkisi, TMK m.4 gereğince kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini takdir etmeye emrettiği konularda hâkimin hukuka ve hakkaniyete göre karar vermesini ifade eder. Takdir yetkisi keyfî bir yetki değildir; hukuk içinde kalmak, yasa ve içtihatlara uygun davranmak, gerekçelendirmek ve hakkaniyeti gözetmek sınırlarına tabidir. Tazminat miktarı, nafaka takdiri, boşanma kusur oranı ve benzeri pek çok alanda Yargıtay denetimine konu olur.
Fiil Ehliyeti
Fiil ehliyeti, TMK m.9 uyarınca kişinin hukukî işlemleri kendi fiili ile yapabilme ve sonuçlarını üstlenebilme yeteneğidir. Fiil ehliyeti üç unsurun birleşmesiyle doğar: ayırt etme gücü (TMK m.13), erginlik (TMK m.11) ve kısıtlılık altında olmama. Bu unsurların bir kısmının eksikliği hâlinde kişi ya tam ehliyetsiz, ya sınırlı ehliyetsiz ya da sınırlı ehliyetli sayılır; her sınıfın yapabileceği işlemler ve yasal temsil sistemi farklıdır.
Vasi
Vasi, vesayet altındaki kişinin kişisel ve malvarlığı menfaatlerini korumak amacıyla Türk Medeni Kanunu m.413-418 uyarınca sulh hukuk mahkemesince atanan yasal temsilcidir. Vesayet altındakinin yakınları öncelikli adaydır (TMK m.414); vasilik kamu görevi niteliğindedir, zorunlu görev süresi iki yıldır. Vasi verdiği zararlardan kişisel olarak sorumludur; devlet ikinci derecede sorumlu tutulur.
Vesayet
Vesayet, velayet altında olmayan küçüklerin ve kısıtlıların kişisel ve mal varlığı menfaatlerinin kamu denetimi altında korunmasını sağlayan aile hukuku kurumudur. Türk Medeni Kanunu m.396-494 arasında düzenlenir. Vesayet dar anlamı yanında geniş anlamda kayyımlık ve yasal danışmanlığı da kapsar; vesayet makamı sulh hukuk, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. Vasi atanması ve devletin denetim yükümlülüğü temel unsurlardır.
Kısıtlılık sebepleri, ergin bir kişinin fiil ehliyetinin mahkeme kararı ile sınırlandırılmasına yol açan yasal nedenlerdir. Türk Medeni Kanunu m.405-408 arasında tek tek sayılmıştır; bu sebepler numerus clausus (sınırlı sayı) ilkesine tabidir, yani kanunda sayılanların dışında sebep yaratılamaz. Sebebin gerçekleşmesi üzerine sulh hukuk mahkemesi kısıtlama kararı verir ve kişi vesayet altına alınır.
TMK m.405 en sık rastlanan kısıtlama sebebidir:
Akıl hastalığı/zayıflığı nedeniyle kısıtlama için resmi sağlık kurulu raporu şarttır (TMK m.409/2). Raporsuz kısıtlama kararı usule aykırıdır ve bozulabilir. Kişi kural olarak dinlenir; ancak sağlık durumu elverişli değilse dinlenmeme raporla ispatlanmalıdır.
TMK m.406 şu halleri kapsar:
Bu sebeplerde kısıtlama için kişinin dinlenmesi zorunludur (TMK m.409/1).
Bir kişi kesinleşmiş mahkumiyet ile bir yıl ve daha uzun hürriyeti bağlayıcı cezaya çarptırılırsa, kanun gereği (re'sen) kısıtlanır:
Bu kısıtlama sebebi, ceza infazının sonucu olarak otomatik işler; dinleme ve sağlık kurulu raporu aranmaz.
TMK m.408 kişinin kendi isteğiyle kısıtlanmasını düzenler:
Bu sebep, kişinin onurunu koruyarak korunma hakkı tanır; yaşlı ve sakat erginler yaygın başvurur.
Ergin olmayan (18 yaş altı) kişiler kural olarak velayet altındadır; ayrıca kısıtlanmazlar. Ancak: