Mal rejimi sözleşmesi, Türk Medeni Kanunu m.203-205 hükümleri uyarınca eşlerin yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma yerine başka bir mal rejimi seçmek amacıyla yaptıkları şekle bağlı özel sözleşmedir. Türk Medeni Kanunu eşlere mal rejiminde sözleşme özgürlüğü tanır; ancak bu özgürlük mutlak değildir, kanunda sayılan üç seçenekten biri tercih edilebilir. Sözleşme hukuku ile aile hukukunun kesiştiği bu kurum, eşlerin ekonomik bağımsızlığı ve mali güvencesini düzenler.
Sözleşmenin Konusu ve Sınırları (TMK m.203)
TMK m.203: "Mal rejimi sözleşmesi, evlenmeden önce veya sonra yapılabilir. Taraflar, istedikleri mal rejimini ancak kanunda yazılı sınırlar içinde seçebilir, kaldırabilir veya değiştirebilir."
Seçilebilecek rejimler
Eşler yalnızca kanunda sayılan üç rejimi seçebilir:
- Mal ayrılığı (TMK m.242-243): Her eş malvarlığını bağımsız yönetir; tasfiyede paylaşım yoktur.
- Paylaşmalı mal ayrılığı (TMK m.244-255): Mal ayrılığına benzer, ancak aile konutu ve ev eşyası ortak mülkiyete tabi.
- Mal ortaklığı (TMK m.256-281): Eşlerin belirli veya tüm malları ortak mülkiyete geçer. Genel ve sınırlı alt türleri vardır.
Sözleşme özgürlüğünün sınırları
Sözleşme özgürlüğü mutlak değildir; şu sınırlar geçerlidir:
- Kanunda sayılı rejim dışında yeni bir rejim türetilemez (sınırlı sayı ilkesi — numerus clausus).
- Rejim kuralları içinde emredici hükümler değiştirilemez.
- Aile konutu koruması (TMK m.194) her rejimde uygulanır; sözleşme bunu bertaraf edemez.
Sözleşmenin Şekli (TMK m.205)
TMK m.205: "Mal rejimi sözleşmesi, noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır. Ancak, taraflar evlenme başvurusu sırasında hangi mal rejimini seçtiklerini yazılı olarak da bildirebilirler."
Noter şekli
Temel şekil noter önündedir:
- Düzenleme şeklinde noter senedi: Noter sözleşmeyi bizzat hazırlar ve tarafların imzasını alır.
- Onaylama şeklinde noter senedi: Taraflar kendi hazırladıkları sözleşmeyi imzalayıp notere götürür; noter imzaları onaylar.
Her iki şekil de sözleşmeye geçerlilik kazandırır. Noter şekline uyulmazsa sözleşme geçersizdir.
Evlenme başvurusunda yazılı bildirim
Evlenme başvurusu sırasında evlendirme memuruna yazılı bildirim de yeterlidir. Bu seçenek pratik olmakla birlikte yazılı form gerektirir ve evlenmeden önce ya da tören anında kullanılabilir.
Sözleşmenin Tarafları ve Ehliyeti (TMK m.204)
TMK m.204: "Mal rejimi sözleşmesi, ancak ayırt etme gücüne sahip olanlar tarafından yapılabilir. Küçükler ile kısıtlılar, yasal temsilcilerinin rızasını almak zorundadırlar."
- Ayırt etme gücü: Temel koşul; eksikliği sözleşmeyi hükümsüz kılar.
- Küçük ve kısıtlı: Yasal temsilcinin rızası aranır.
- Ergin ve ayırt etme gücü sahibi: Tam yetkili; serbestçe sözleşme yapar.
Sözleşmenin Zamanı ve Değiştirilmesi
Mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce (evlilik anında derhal yürürlüğe girer) veya evlilik süresince herhangi bir anda yapılabilir. Evlilik süresince yapılan sözleşme ileriye yönelik etki doğurur; önceki rejimi tasfiye etmek gerekebilir.
Değişiklik
Eşler yeni bir mal rejimi sözleşmesi yaparak mevcut rejimi değiştirebilir veya sona erdirebilir. Değişiklik tarihinden itibaren yeni rejim uygulanır.
Olağanüstü mal ayrılığı (TMK m.206)
Eşlerden birinin diğerinin malvarlığını tehlikeye atması, iflas hâlinde kalması veya aile menfaatini zedelemesi durumunda diğer eş veya ilgili, mahkemeden mal ayrılığına geçiş talep edebilir. Bu mahkeme kararıyla sözleşmesiz zorunlu rejim değişikliğidir.
Sözleşmenin Hukuki Sonuçları
- İleriye yönelik etki: Sözleşme geçmişi değiştirmez; önceki rejim döneminde edinilmiş mallar rejime göre değerlendirilir.
- Tasfiye: Önceki rejimden geçişte tasfiye yapılır; eşler arası hak alacağı belirlenir.
- Üçüncü kişilere karşı: Sözleşme, üçüncü kişilerin iyiniyetle kazandıkları hakları etkilemez (iyiniyet TMK m.3).
- Miras ilişkisi: Mal rejimi tasfiyesinden sonra kalan değerler miras paylaşımına konu olur.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Numerus clausus: Üç mal rejimi dışında rejim türetilemez (mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı, mal ortaklığı).
- Noter şekli zorunlu: Düzenleme veya onaylama; şekil ihlali sözleşmeyi geçersiz kılar.
- Evlenme başvurusunda yazılı: İkinci geçerli şekil; evlendirme memuruna ibraz edilir.
- Ayırt etme gücü zorunlu: TMK m.204; küçük ve kısıtlı için yasal temsilci rızası aranır.
- İleriye yönelik etki: Sözleşme geçmişte edinilmiş mallara etki etmez; değişiklik tasfiyeyi gerektirebilir.
- Olağanüstü rejim değişikliği: TMK m.206 — mahkeme kararı ile sözleşmesiz mal ayrılığı.
- Aile konutu korumasından bertaraf edilemez: Her rejimde TMK m.194 geçerlidir.
İlgili Kavramlar
- Eşler Arası Mal Rejimi — TMK m.202 sistem genel
- Evlenme — TMK m.124 birliğin başlangıcı
- Aile Konutu — TMK m.194 bertaraf edilemez koruma
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.203-205 sözleşme
- Ayırt Etme Gücü — TMK m.204 ehliyet koşulu
- Fiil Ehliyeti — sözleşme ehliyeti
- Dürüstlük Kuralı — TMK m.2 yorum ilkesi
- Mülkiyet Hakkı (Anayasa) — AY m.35 temel