Anayasa Hukuku
Meclisin Bilgi Edinme ve Denetim Yolları Nedir?
Tanım
TBMM'nin yürütme organını denetlemek için kullandığı anayasal araçlardır: meclis araştırması, genel görüşme, meclis soruşturması ve yazılı soru (AY m.98).
Sayfa yükleniyor
TBMM'nin yürütme organını denetlemek için kullandığı anayasal araçlardır: meclis araştırması, genel görüşme, meclis soruşturması ve yazılı soru (AY m.98).
Meclis Soruşturması
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanların görevleriyle ilgili suç işledikleri iddiasıyla TBMM tarafından soruşturma açılmasıdır (AY m.106). TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğuyla Yüce Divana sevk kararı verilebilir.
Meclis Araştırması
Belirli bir konuda bilgi edinmek amacıyla TBMM tarafından yapılan inceleme ve araştırmadır (AY m.98). Meclis araştırma komisyonu kurularak yürütülür.
Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin bilgi edinme ve denetim yolları, yasama organının yürütme organı üzerindeki demokratik denetim işlevini gerçekleştirmesini sağlayan anayasal araçlardır. Bu mekanizmalar, kuvvetler ayrılığı ilkesinin gereği olarak yürütmenin hesap verebilirliğini ve şeffaflığını güvence altına alır.
AY m.98 bu denetim yollarını düzenler. 2017 Anayasa değişikliği ile Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilmesiyle birlikte denetim araçlarında önemli değişiklikler yapılmıştır. Mevcut sistemde TBMM'nin bilgi edinme ve denetim yolları şunlardır: yazılı soru, meclis araştırması, genel görüşme ve meclis soruşturması. Parlamenter sistemdeki gensoru ve sözlü soru mekanizmaları kaldırılmıştır.
Yazılı soru, milletvekillerinin Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara yazılı olarak soru yöneltmesidir (AY m.98). 2017 değişikliğiyle sözlü soru kaldırılmış, yalnızca yazılı soru mekanizması korunmuştur. Yazılı sorunun en geç on beş gün içinde cevaplanması gerekir. Bu araç, yürütmenin belirli konulardaki politikaları, uygulamaları ve planları hakkında bilgi edinmeye yöneliktir.
Yazılı soru, bireysel bir denetim aracıdır; her milletvekili kendi başına bu hakkı kullanabilir. Soru önergesi TBMM Başkanlığına verilir ve ilgili Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakana iletilir. Soruların cevaplandırılmaması halinde herhangi bir yaptırım mekanizması bulunmamaktadır.
Meclis araştırması, belirli bir konuda bilgi edinmek amacıyla yapılan inceleme faaliyetidir (AY m.98). Hükümet, siyasi parti grupları veya en az yirmi milletvekili tarafından talep edilebilir. Araştırma komisyonu kurularak ilgili konunun ayrıntılı biçimde incelenmesi sağlanır. Komisyon raporu Genel Kurulda görüşülür ancak bağlayıcı bir karar niteliği taşımaz.
Genel görüşme, toplumu ve devlet faaliyetlerini ilgilendiren belirli bir konunun TBMM Genel Kurulunda görüşülmesidir (AY m.98). Hükümet, siyasi parti grupları veya en az yirmi milletvekili genel görüşme açılmasını isteyebilir. Genel görüşme bilgi edinme amaçlıdır; sonucunda bağlayıcı bir karar alınmaz.
Meclis soruşturması, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanların görevleriyle ilgili suç işledikleri iddiasıyla yapılan soruşturmadır (AY m.106). TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğunun vereceği önerge ile soruşturma açılması istenebilir. Komisyon kurularak yürütülen soruşturma sonucunda üye tamsayısının 2/3 çoğunluğuyla Yüce Divana sevk kararı verilebilir.
Parlamenter sistemde TBMM'nin en güçlü denetim aracı gensoru mekanizmasıydı. Gensoru ile Bakanlar Kurulu veya bir bakan hakkında güvensizlik oyu verilebilir ve görevden düşürülebilirdi. 2017 değişikliğiyle gensoru kaldırılmış, sözlü soru mekanizması da sistemden çıkarılmıştır.
Yeni sistemde yürütmeyi düşürme imkanı bulunmamaktadır; ancak TBMM seçimlerin yenilenmesine karar verebilir (AY m.116). Bu durumda hem TBMM hem Cumhurbaşkanlığı seçimleri birlikte yapılır. Meclis soruşturması ise Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanların cezai sorumluluğuna yöneliktir, siyasi sorumluluğu kapsamaz.
Bu değişiklikler, denetim yetkisinin zayıfladığı yönünde eleştirilere neden olmuştur. Özellikle gensorunun kaldırılması ve sözlü soru mekanizmasının çıkarılması, yasama-yürütme ilişkisinde dengenin yürütme lehine bozulduğu şeklinde değerlendirilmektedir.
Mevcut denetim araçlarının etkinliği, siyasi konjonktüre ve meclis aritmetiğine bağlı olarak değişmektedir. Yazılı soru en sık başvurulan araç olsa da, cevaplandırılmaması halinde yaptırım bulunmaması etkinliğini sınırlamaktadır. Meclis araştırması ve genel görüşme sonuçları bağlayıcı olmadığından kamuoyu oluşturma işlevi görmektedir.
Bütçe denetimi de TBMM'nin önemli bir denetim aracıdır. Merkezi yönetim bütçe kanunu teklifi Cumhurbaşkanı tarafından TBMM'ye sunulur ve Meclis tarafından görüşülerek kabul edilir (AY m.161). Sayıştay ise TBMM adına dış denetim yapan anayasal bir kurumdur.