Terk, Türk Medeni Kanunu m.164 kapsamında düzenlenen, eşlerden birinin evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemek amacıyla diğerini terk etmesi veya haklı bir sebep olmaksızın ortak konuta dönmemesi hâlinde uygulanan özel nitelikli boşanma sebebidir. Kanun metni: "Eşlerden biri, evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemek maksadıyla diğerini terk ettiği veya haklı bir sebep olmadan ortak konuta dönmediği takdirde ayrılık, en az altı ay sürmüş ve bu durum devam etmekte ve istem üzerine hâkim veya noter tarafından yapılan ihtar sonuçsuz kalmış ise; terk edilen eş, boşanma davası açabilir."
Terkin Unsurları
Terk sebebinin gerçekleşmesi için dört unsurun birlikte bulunması gerekir:
1. Ortak konutun terk edilmesi veya dönülmemesi
Eşlerden biri ya ortak konutu fiilen terk etmeli ya da haklı bir sebep olmaksızın ortak konuta dönmekten kaçınmalıdır. Aile konutu ve ortak yaşama ilişkin TMK m.186 yükümlülüğü bu unsurun normatif temelidir.
2. Yükümlülükten kaçma amacı (kusur)
Terkin, eşlerden birinin evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerinden kaçma amacıyla yapılmış olması şarttır. Zorunlu askerlik, eğitim, işle ilgili görev, tutukluluk veya sağlık nedeniyle ayrı kalma terk niteliğinde değildir. Amaç unsuru iradî ve bilinçli hareket etmeyi gerektirir; ayırt etme gücü şartı geçerlidir.
3. Haklı sebebin yokluğu
Eşin ayrılıkta kalması için haklı bir sebep bulunmamalıdır. Diğer eşin şiddet uygulaması, hayata kast teşkil eden davranışı, ağır onur kırıcı davranışları ortak konuttan ayrılma için haklı sebeptir; bu hâlde terk sebebi oluşmaz. İspat yükü bakımından terk iddiasını davacı, haklı sebebi davalı ispatlar.
4. En az altı aylık ayrılık
Ayrılık, dava tarihinden önce en az altı ay sürmüş ve devam ediyor olmalıdır. Süre kesintisiz hesaplanır; kısa süreli ortak konuta dönüşler süreyi keser ve yeniden başlatır. Altı aylık süre içinde gerçekleşen fakat kısa süreli olan dönüşlerin değerlendirilmesinde hâkimin takdir yetkisi belirleyicidir.
Fiilî Terk ve İhtarla Terk Ayrımı
Fiilî terk
Bir eşin ortak konutu iradî olarak terk etmesi veya evden ayrıldıktan sonra dönmekten kaçınmasıdır. Bu alt hâlde dava açılabilmesi için ihtar prosedürünün tamamlanması şarttır (aşağıda).
İhtarla terk
Eşlerden biri ortak konuttan uzak kalırken diğer eş, hâkim veya noter aracılığıyla ihtar gönderir. İhtar iki aylık süre tanır ve şu unsurları içerir: dönüş çağrısı, dönüşün adresi, dönmemenin boşanma davası hakkı doğurduğunun bildirimi. İhtar, ayrılığın altıncı ayı dolmadan veya sonrasında gönderilebilir; ancak ihtar iki aylık sürenin sonunda ayrılık toplam en az altı ay sürmüş olmalıdır. Dürüstlük kuralı ihtar içeriğinin samimi olmasını arar.
İhtar Prosedürü (Şekil Şartları)
TMK m.164, ihtarın hâkim veya noter tarafından yapılmasını zorunlu kılar; tarafların kendi başına gönderdiği mektup veya mesaj ihtar yerine geçmez. İhtar şu asgari unsurları taşımalıdır:
- Ortak konuta dönüş çağrısı
- Dönmenin beklendiği makul süre (iki ay)
- Dönülecek konutun açık adresi
- Dönmeme hâlinde boşanma davasının açılacağı bildirimi
İhtar içeriğinin davacı eşin ortak hayatı gerçekten sürdürmek istediğine dair samimi irade taşıması aranır. İhtarın göstermelik olması, davacının da aslında ortak hayatı istemediğinin anlaşılması hâlinde ihtar etkisiz sayılır. Yargıtay içtihadı bu noktada sıkı denetim yapar.
Mali Sonuçlar
Terk nedeniyle boşanma kararı verildiğinde terk eden eş kusurlu sayılır:
- Maddi tazminat (TMK m.174/1): Kusursuz eşin beklenen menfaatlerinin zedelenmesi tazmin edilir.
- Manevi tazminat (TMK m.174/2): Terk davranışı kişilik hakkı saldırısı oluşturabilir.
- Yoksulluk nafakası: Terk eden eş ağır kusurlu olduğundan nafaka alamaz.
- Dava süresince tedbir nafakası TMK m.169 uyarınca hükmedilebilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Özel sebep: Terk, çekilmezlik ispatı aranmayan ama ihtar prosedürü gerektiren kendine özgü özel sebeptir. Mutlak/nisbî ayrımı bu sebep için literal anlamda uygulanmaz.
- Altı aylık ayrılık: Kesintisiz olmalıdır; kısa dönüşler süreyi keser ve yeniden başlatır.
- İki aylık ihtar süresi: Hâkim veya noter aracılığıyla yapılır; iki ay dolduğunda ve toplam altı aylık ayrılık tamamlandığında dava açılabilir.
- İhtar şekil şartları: Adres, dönüş çağrısı, süre, dava uyarısı — eksik ihtar etkisizdir. Yargıtay samimi irade aranır.
- Haklı sebep istisnası: Diğer eşin şiddeti, hayata kast veya onur kırıcı davranışı ayrılmaya haklı sebeptir; terk sebebi oluşmaz.
- İspat yükü: Terk iddiasını davacı, haklı sebebi davalı ispatlar; ispat yükü dağılımı tipiktir.
- Af kurumu yok: Zina ve hayata kast aksine m.164'te af kurumu yoktur; yeni bir olay davasının da gerekmediği mutlak yapıdadır.
- Yetkili mahkeme: Aile mahkemesi; yetkili yer yerleşim yeri veya son ortak konut mahkemesi (TMK m.168).
İlgili Kavramlar
- Boşanma — hâkim kararıyla evliliğin sonu
- Boşanma Sebepleri — özel sebep sınıflaması
- Aile Konutu — ortak konut kavramı
- Zina — TMK m.161 mutlak sebep
- Hayata Kast, Pek Kötü veya Onur Kırıcı Davranış — haklı sebep örneği
- Çekişmeli Boşanma — ihtarsız dönüşüm seçeneği
- Tedbir Nafakası — TMK m.169 dava süreci
- Evlilik Birliğinin Sarsılması — yarışma hâlinde