Suçluluğu kesinleşmiş bir mahkeme kararıyla sabit oluncaya kadar hiç kimsenin suçlu sayılamayacağı ilkesidir. AY m.38/4'te düzenlenen bu karine, adil yargılanma hakkının temel unsurlarından biridir.
Masumiyet karinesi, bir kişinin kesinleşmiş bir mahkumiyet kararı olmadıkça suçlu sayılamayacağını ifade eden temel bir hukuk ilkesidir. Bu ilke, ceza hukukunun en önemli güvencelerinden biri olup bireylerin devlet karşısında korunmasını sağlar. Masumiyet karinesi hem bir ispat kuralı hem de bir muamele kuralı olarak işlev görür.
1982 Anayasası'nın 38. maddesinin 4. fıkrası "Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz" hükmüyle masumiyet karinesini anayasal düzeyde güvence altına almıştır. AİHS m.6/2 de aynı güvenceyi uluslararası düzeyde sağlar: "Bir suç ile itham edilen herkes, suçluluğu yasal olarak sabit oluncaya kadar masum sayılır." BM Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi m.14/2 de paralel bir düzenleme içerir.
Masumiyet karinesinin en önemli sonucu, ispat yükünün iddia makamında (savcılık) olmasıdır. Sanık masumiyetini kanıtlamak zorunda değildir; aksine savcılık suçluluğu makul şüphenin ötesinde ispat etmelidir. Şüpheden sanık yararlanır ilkesi (in dubio pro reo) masumiyet karinesinin doğal bir uzantısıdır: Delillerin değerlendirilmesi sonucunda sanığın suçluluğu konusunda makul şüphe devam ediyorsa beraat kararı verilmelidir.
Bu ilke, suç isnadıyla karşılaşan kişinin aleyhine delil bulunmaması halinde otomatik olarak masum kabul edilmesini sağlar. Sanığın susma hakkı da masumiyet karinesiyle doğrudan bağlantılıdır; sanık aleyhine beyanda bulunmaya zorlanamaz ve susması aleyhine yorumlanamaz.
Masumiyet karinesi, ancak kesinleşmiş bir mahkumiyet kararıyla çürütülebilir. Soruşturma aşamasındaki şüpheli, kovuşturma aşamasındaki sanık ve hatta birinci derece mahkemece mahkum edilen ancak kararı kesinleşmemiş kişi hukuki anlamda masum sayılır. İstinaf veya temyiz aşamasında bulunan bir kişinin suçlu ilan edilmesi masumiyet karinesini ihlal eder.
Kesinleşmiş mahkumiyet; ilk derece mahkemesi kararının istinaf ve temyiz yollarından geçerek kesinleşmesi veya kanun yollarına başvurulmaması halinde sürelerin dolmasıyla gerçekleşir.
Masumiyet karinesi, yalnızca mahkemeler için değil tüm kamu makamları için bağlayıcıdır. Savcılık, kolluk kuvvetleri, idari makamlar ve siyasi otoriteler, hakkında kesinleşmiş mahkumiyet kararı bulunmayan bir kişiyi suçlu olarak nitelendiren açıklamalar yapamazlar. AİHM, kamu görevlilerinin basın açıklamalarında şüpheli veya sanığı suçlu gibi gösteren ifadeler kullanmasını masumiyet karinesi ihlali olarak değerlendirmektedir.
Medya organlarının yayınları da masumiyet karinesiyle ilişkilidir. Her ne kadar basın özgürlüğü kapsamında ceza davalarının haberleştirilmesi mümkünse de, sanığı kesin suçlu gibi gösteren yayınlar kişilik haklarının ihlali niteliği taşıyabilir.
Masumiyet karinesi mutlak bir hak olmamakla birlikte, sınırlamaları dar yorumlanmalıdır. Tutuklama tedbirinin uygulanması masumiyet karinesini ihlal etmez; zira tutuklama bir ceza değil, koruma tedbiridir. Ancak tutukluluğun makul süreyi aşması veya tutuklamanın cezaya dönüştürülmesi masumiyet karinesiyle bağdaşmaz.
Kabahatler hukuku ve idari yaptırımlar alanında masumiyet karinesinin uygulanma biçimi farklılık gösterebilir. Bazı idari yaptırımlarda ispat yükünün yer değiştirmesi veya karine oluşturan düzenlemeler tartışma konusu olmaktadır. Anayasa Mahkemesi, bu tür düzenlemelerin masumiyet karinesiyle bağdaşıp bağdaşmadığını orantılılık ilkesi çerçevesinde değerlendirmektedir.