Herkesin kişi özgürlüğüne ve güvenliğine sahip olduğu, kanunda öngörülen haller dışında kimsenin özgürlüğünden yoksun bırakılamayacağı haktır (AY m.19). Tutuklama ve gözaltı süreleri anayasal güvenceye bağlanmıştır.
Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı, bireylerin fiziksel olarak serbestçe hareket edebilme özgürlüğünü ve keyfi olarak tutuklanma ya da alıkonulmaya karşı korunmasını güvence altına alır. Bu hak, devletin bireyleri özgürlüklerinden yoksun bırakmasını katı koşullara bağlayarak hukuk devleti ilkesinin somutlaştırılmasını sağlar.
Kişi özgürlüğünden yoksun bırakma (özgürlüğün kısıtlanması) ile seyahat özgürlüğünün sınırlandırılması arasında derece farkı bulunmaktadır. AİHM, Guzzardi/İtalya kararında bu ayrımı yaparken süre, yer, kişinin rızası ve kısıtlamanın niteliği gibi kriterleri birlikte değerlendirmektedir.
AY m.19, kişi özgürlüğü ve güvenliğini ayrıntılı biçimde düzenleyen en uzun maddelerden biridir. Madde, özgürlükten yoksun bırakmanın meşru sayılacağı halleri sınırlı olarak saymıştır:
| Meşru Sebep | Koşul |
|---|---|
| Mahkeme kararıyla ceza infazı | Kesinleşmiş mahkumiyet |
| Tutuklama | Kuvvetli suç şüphesi + tutuklama nedenleri |
| Yakalama | Suçüstü hali veya gecikmesinde sakınca bulunan haller |
| Eğitim amaçlı gözetim | Küçüklerin eğitim kurumuna konulması |
| Akıl hastası, uyuşturucu bağımlısı, serseri, hastalık yayabilecek kişi | Toplum güvenliği amacıyla kuruma yerleştirme |
| Sınır dışı/iade | Yabancıların yasal statülerinin belirlenmesi sürecinde |
AY m.19, tutuklamaya ilişkin kritik güvenceler öngörmektedir:
Habeas corpus, özgürlüğünden yoksun bırakılan kişinin tutulmasının hukuka uygunluğunun bir mahkeme tarafından derhal incelenmesini talep etme hakkıdır. AY m.19/8: "Her ne sebeple olursa olsun, hürriyeti kısıtlanan kişi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı halinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir."
AİHS m.5/4 de aynı güvenceyi içermektedir. AİHM, bu başvurunun etkili olmasını, kısa sürede sonuçlanmasını ve yargısal nitelikte bir inceleme içermesini aramaktadır.