Son güncelleme:
Kanun Yolu Hakkı: Kanun yolu hakkı, yargı kararlarına karşı daha üst bir mahkemeye başvurma olanağını ifade eden adil yargılanma güvencesidir. İstinaf ve temyiz gibi olağan, yargılamanın yenilenmesi gibi olağanüstü başvuru yollarını kapsar. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 7 No'lu Protokol m. 2 ceza davalarında iki dereceli yargılama hakkını açıkça düzenler; Türk hukukunda da adil yargılanmanın alt unsuru olarak güvence altındadır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Hak Arama Hürriyeti
Hak Arama Hürriyeti, herkesin meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olmasını ifade eden ve hukuk devletinin en temel anayasal güvencelerinden biri olan aktif statü hakkıdır; 1982 Anayasası m.36 uyarınca hiçbir mahkeme görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz. AİHS m.6 ve m.13 paralel korumayı kurar; diğer tüm hakların kullanılabilirliğinin anahtarıdır.
Danıştay
Danıştay, idari mahkemelerce verilen kararların son inceleme merciidir ve yasa ile gösterilen belli davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakan anayasal yüksek mahkemedir (Anayasa m. 155). İdari yargı kolunun en üst yargı organıdır. Üyelerinin dörtte biri Cumhurbaşkanınca, kalanı Hakimler ve Savcılar Kurulu tarafından seçilir. Cumhurbaşkanınca gönderilen kanun tasarıları ve tüzük tasarıları hakkında istişari görüş verir.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Bireysel Başvuru
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (Anayasa m. 148/3). 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. AİHM öncesi tüketilmesi gereken iç hukuk yolu sayılır; AYM bu yolla norm iptal edemez.
Yargıtay
Yargıtay, adli yargının en yüksek derece mahkemesi olup Anayasa ile kurulmuş yüksek mahkemelerden biridir (Anayasa m. 154). İlk derece ve istinaf yargısı sonucu verilen kararların hukuka uygunluk denetimini temyiz aşamasında yapar; Hukuk-Ceza Genel Kurulu ve Büyük Genel Kurul içtihadı birleştirme yoluyla hukuk birliğini korur. Üyeleri HSK tarafından seçilir; Birinci Başkan, başkanvekilleri ve daire başkanları Genel Kurul tarafından belirlenir.
Başvuru Yollarının Tüketilmesi
Başvuru yollarının tüketilmesi, Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapılmadan önce olağan kanun yollarının kullanılmış olmasını gerektiren kabul edilebilirlik koşuludur. Tüketilmemiş başvurular esas incelemeye alınmaksızın reddedilir. Amaç, ihlalin önce ilgili yargı mercilerince giderilmesi ve AYM'nin son çare konumunun korunmasıdır. İstisnalar: etkisiz kanun yolu, açık hak ihlali ve yasal engel.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Gerekçeli Karar Hakkı
Gerekçeli karar hakkı, yargı mercilerinin verdikleri kararların hukuki ve maddi temellerini açıklamasını gerektiren anayasal güvencedir. Adil yargılanma hakkının alt unsurudur; Anayasa m. 141 mahkeme kararlarının gerekçeli yazılmasını zorunlu kılar. Kararın denetlenebilir olması, tarafların karara karşı başvurabilmesi ve keyfi yargılamadan korunmak için kritik bir usul güvencesidir.
Adil Yargılanma Hakkı
Adil yargılanma hakkı, herkesin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde makul süre içinde, hakkaniyete uygun ve aleni biçimde yargılanma güvencesidir. Anayasa m. 36'da "meşru vasıta ve yollardan faydalanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkı" olarak tanınmış; AİHS m.6 ile uluslararası güvence altına alınmıştır. Mahkemeye erişim, bağımsız-tarafsız mahkeme, makul süre, aleniyet ve silahların eşitliği temel unsurlarıdır.
Kanun yolu hakkı doğrudan tek bir maddede değil, adil yargılanma hakkının alt unsuru olarak kabul edilir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 7 No'lu Protokol m. 2, ceza davalarında iki dereceli yargılama hakkını açıkça düzenler. Türkiye bu protokole taraftır; dolayısıyla ceza yargılamasında kanun yoluna başvuru anayasal güvencededir.
Kanun yolu kâğıt üzerinde değil, fiilen erişilebilir ve anlamlı sonuç verebilir olmalıdır. Süre, harç, prosedür gibi engeller hakkın özüne dokunmayacak ölçüde sınırlı olmalıdır.
Üst mahkeme, hem hukuki hem de belirli koşullarda maddi vakıa değerlendirmesi yapabilmelidir. Yalnızca hukukilik denetimi, bazı davalarda etkin bir başvuru yolu oluşturmayabilir.
Gerekçeli karar hakkı, kanun yoluna etkili başvurabilmenin ön şartıdır. Taraf, kararın gerekçesini okuyamazsa neye itiraz edeceğini tespit edemez.
AİHS 7 No'lu Protokol m. 2 uyarınca ceza yargılamasında iki dereceli denetim zorunludur. Sanık, mahkûmiyet kararına karşı en az bir üst mahkemeye başvurabilmelidir. İstisnalar (çok küçük suçlar, en yüksek mahkemede ilk derece yargılanan davalar) protokolde sınırlı biçimde sayılmıştır.
Hukuk ve idare yargılamasında protokol uygulanmasa da kanun yolu adil yargılanmanın bir unsuru kabul edilir. 2016 sonrası Türkiye'de istinaf mahkemelerinin faaliyete geçmesiyle bu alanda da iki dereceli denetim fiilen mümkün hâle gelmiştir.
Anayasa Mahkemesi bireysel başvuruları incelemeden önce başvuru yollarının tüketilmesi koşulunu arar. Kanun yolları tüketilmeden yapılan bireysel başvurular kabul edilmez; bu durum kanun yolu hakkının bireysel başvurunun tamamlayıcısı olduğunu gösterir.