Hukuki Niteliği
"Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür." — TMK m.6
İspat yükü, maddi hukukta hukuki sonuç doğuran olguların ispatının hangi tarafa ait olduğunu belirleyen kuraldır. Türk Medeni Kanunu m.6, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.190 ve HMK m.191 ile paralel bir düzenleme getirerek genel ispat kuralını kurar. İspat yükü, maddi hukuk kaynaklı olmasına rağmen yargılama hukukunda belirleyici rol oynar.
Genel Kural: İddia Eden İspatla Yükümlüdür
İspat yükü dağılımının temel ilkesi actori incumbit probatio'dur. Kendi lehine sonuç doğuracak olguyu ileri süren taraf o olguyu ispatla yükümlüdür. Bu kural iki temel ölçüte dayanır:
- Norm teorisi: Her taraf, lehine sonuç doğuran norm maddesinin koşul olgularını ispatla yükümlüdür.
- Menfaat teorisi: Olguyu ispatlamaktan menfaat sağlayacak taraf o olguyu ispatla yükümlüdür.
İspat Yükünün Yer Değiştirmesi
Yasal Karineler
Kanun, belirli olguların varlığını karine olarak kabul ederse ispat yükü tersine döner. Kendi lehine karineye dayanan taraf o olguyu ispatlamak zorunda değildir; aksini iddia eden tarafın çürütmesi gerekir.
- İyiniyet karinesi (TMK m.3/1): İyiniyetin varlığı asıldır; iyiniyetsizliği iddia eden ispatla yükümlüdür.
- Bilme karinesi (TMK m.7): Resmî belge içerikleri doğru kabul edilir.
- Soybağı karinesi (TMK m.285): Evlilik içinde doğan çocuğun babası kocadır.
- Tescil karinesi (TMK m.992): Tapu kütüğünde tescilli hak o kişiye ait kabul edilir.
Kesin Deliller
Kanunda kesin delil sayılan araçların varlığı ispat yükünü ortadan kaldırır veya sınırlar. Senet, yemin, ikrar, resmî belge bu kapsamdadır. Senetle ispatı gerekli hâllerde tanıkla ispat mümkün değildir (HMK m.200); buradaki sınırlama da ispat yükünü etkiler.
Özel Hükümler
Özel kanun hükümleri ispat yükünü açıkça tersine çevirebilir. Örneğin iş hukukunda işverenin kusursuzluğunu ispatla yükümlü olması (İş K.), tüketici hukukunda ayıplı malda ayıbın sonradan ortaya çıktığını işletmenin ispatla yükümlü olması (TKHK) tipik örneklerdir.
Sebepsiz Zenginleşme (TBK m.77)
Zenginleşmenin haklı sebebe dayandığını ispat yükü, zenginleşen tarafa aittir. Bu, genel kuralın kanunla tersine çevrilmiş hâlidir.
İspat Ölçüsü
Hâkim, olguların ispat edilmiş sayılabilmesi için tam vicdanî kanaat aramakla yükümlüdür (HMK m.198-199). Ancak bazı özel hâllerde kanun "kuvvetli kanaat" (glaubhaft machen) yeterli görebilir; ihtiyatî tedbir ve haciz gibi geçici hukukî koruma kararlarında ölçü daha esnektir.
Resmî Belgelerin İspat Gücü (TMK m.7)
TMK m.7, resmî belgelerin içerdikleri vakıaların doğruluğuna kanıt teşkil ettiğini hükme bağlar. Resmî belgeler; kanuna uygun biçimde devlet memuru veya kamu görevlisince düzenlenmiş belgelerdir. Aksi resmi belgeyle (aynı resmilikte başka bir belgeyle) veya TMK m.7/2 kapsamında aksi ispatla çürütülebilir. Noter, nüfus kütüğü, tapu kayıtları, mahkeme ilamları resmî belge sayılır.
Olumsuz Olguların İspatı
Genel kural olgunun varlığını ispatı öngörür. Bir olgunun yokluğunu (olumsuz olgu) ispat güç olduğu için, doğrudan olumsuz olgunun ispatı istenmez; karinelere, dolaylı delillere veya karşı tarafın yokluğu ispatla yükümlü kılınmasına başvurulur.
Hâkimin Re'sen Araştırma Yetkisi
Kural olarak hâkim, taraflarca getirilmeyen olguları re'sen araştırmaz (taraflarca hazırlama ilkesi — HMK m.25). Ancak bazı davalarda kamu düzeni gereği hâkim re'sen araştırma yapabilir: aile ve kişiler hukuku (HMK m.33, HMK m.181-194), vesayet ve kısıtlama, tescilsiz iktisap davaları. Bu tür davalarda ispat yükü kuralları yumuşar.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.6: Genel ispat kuralı — iddia eden ispatla yükümlüdür.
- Karineler ispat yükünü tersine çevirir: İyiniyet (m.3/1), soybağı (m.285), tescil (m.992).
- TMK m.7: Resmî belgeler vakıa için kanıt teşkil eder; aksi resmi belge veya aksi ispatla çürütülür.
- HMK m.190-191: İspat yükü dağılımı ile TMK m.6 paralel düzenleme içerir.
- Senetle ispat zorunluluğu (HMK m.200): Tanıkla ispat sınırlanır; istisnaları hukukî işlemin mahiyetine bağlıdır.
- Özel hükümler: İş, tüketici ve sebepsiz zenginleşme gibi alanlarda ispat yükü tersine çevrilmiş olabilir.
İlgili Kavramlar
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.6 genel kural ve istisnaları
- İyiniyet — TMK m.3 iyiniyet karinesi ispat kolaylığı
- Dürüstlük Kuralı — TMK m.2/1 ispat külfetinin yorumu
- Hâkimin Takdir Yetkisi — delil değerlendirme yetkisi
- Hâkimin Hukuk Yaratması — TMK m.1/2
- Kanunun Uygulanma Alanı — TMK m.1 söz ve öz
- Adil Yargılanma Hakkı (Anayasa) — AY m.36 ispat hakkı