Belirli sektörlerde düzenleme ve denetleme yetkisine sahip, idari ve mali özerkliğe sahip kamu kurumlarıdır. BDDK, SPK, EPDK, RTÜK, Rekabet Kurumu gibi kurumlar bağımsız idari otoriteler olarak faaliyet gösterir.
Üst kurullar veya bağımsız idari otoriteler, belirli sektörlerde düzenleme ve denetleme işlevi gören, idari ve mali özerkliğe sahip, kamu tüzel kişiliği bulunan kuruluşlardır. Klasik devlet teşkilatı dışında konumlanan bu yapılar, teknik uzmanlık gerektiren alanlarda siyasi müdahaleden bağımsız biçimde düzenleyici ve denetleyici görevler üstlenirler. Türkiye'de bağımsız idari otoriteler, özellikle 1990'lı yıllardan itibaren ekonomik liberalleşme süreciyle birlikte yaygınlaşmıştır.
Bağımsız idari otoritelerin ortaya çıkışı, devletin doğrudan hizmet sunucu rolünden düzenleyici ve denetleyici role geçiş süreciyle bağlantılıdır. Özelleştirme, deregülasyon ve piyasa ekonomisinin gelişmesiyle birlikte, belirli sektörlerde kamu yararının korunması ve piyasa başarısızlıklarının önlenmesi için teknik uzmanlığa sahip bağımsız kurumların gerekliliği ortaya çıkmıştır.
Bağımsız idari otoritelerin ortak özellikleri şunlardır: kamu tüzel kişiliğine sahip olmaları, idari ve mali özerklik taşımaları, hiyerarşik olarak herhangi bir bakanlığa bağlı olmamaları, düzenleme ve denetleme yetkileri kullanmaları, kararlarının yargısal denetime tabi olması ve belirli bir sektör veya alanda uzmanlaşmış olmaları.
İdari özerklik, bağımsız idari otoritelerin en belirgin özelliğidir. Bu kurumlar, görev alanlarındaki kararları bağımsız olarak alır ve hükümetin doğrudan emir ve talimatlarına tabi değildir. Mali özerklik ise kurumların kendi gelir kaynaklarına sahip olmasını ve bütçelerini büyük ölçüde kendilerinin belirlemesini ifade eder. Ancak bu özerklik mutlak değildir; kurumlar genel denetim mekanizmalarına (yargısal denetim, Sayıştay denetimi) tabidir.
Türkiye'de faaliyet gösteren başlıca bağımsız idari otoriteler şunlardır:
Rekabet Kurumu (1997), mal ve hizmet piyasalarında rekabetin korunması görevini üstlenir. 4054 sayılı Kanun ile kurulmuştur.
Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK), AY m.133 ile doğrudan anayasal statüye kavuşturulmuş olup yayıncılık alanında düzenleme ve denetleme görevi yapar.
Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), bankacılık sektörünün düzenlenmesi ve denetlenmesinden sorumludur.
Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), sermaye piyasasının güvenli, şeffaf ve etkin işleyişini sağlamak amacıyla faaliyet gösterir.
Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK), enerji piyasasında düzenleme ve denetleme görevi üstlenir.
Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK), elektronik haberleşme sektörünün düzenlenmesinden sorumludur.
Kamu İhale Kurumu (KİK), kamu ihalerinin şeffaf ve rekabetçi biçimde gerçekleştirilmesini sağlar.
Kişisel Verileri Koruma Kurumu, kişisel verilerin korunmasını sağlamak amacıyla kurulmuştur.
Bağımsız idari otoriteler, bağımsızlıklarına rağmen çeşitli denetim mekanizmalarına tabidir. Yargısal denetim, en önemli denetim aracıdır. Bu kurumların kararlarına karşı idari yargı yoluna başvurulabilir ve Danıştay tarafından hukuka uygunluk denetimi yapılır.
Mali denetim bakımından bu kurumlar Sayıştay denetimine tabidir. Ayrıca TBMM'ye hesap verme yükümlülükleri bulunmaktadır. Faaliyet raporları kamuoyuyla paylaşılır ve şeffaflık ilkesi gereğince kararların gerekçeleriyle birlikte açıklanması beklenir.
Bağımsızlık ve hesap verebilirlik arasındaki denge, bağımsız idari otoritelerin meşruiyetinin temelini oluşturur. Bağımsızlık, teknik uzmanlığa dayalı karar almayı mümkün kılarken; hesap verebilirlik, bu kurumların demokratik meşruiyet çerçevesinde faaliyet göstermesini sağlar.