Anayasa Hukuku
Hiyerarşi Nedir?
Tanım
Merkezi idare teşkilatı içinde ast-üst ilişkisine dayalı düzendir. Üst makamlar alt makamlara emir ve talimat verebilir, kararlarını denetleyebilir ve gerektiğinde değiştirebilir.
Sayfa yükleniyor
Merkezi idare teşkilatı içinde ast-üst ilişkisine dayalı düzendir. Üst makamlar alt makamlara emir ve talimat verebilir, kararlarını denetleyebilir ve gerektiğinde değiştirebilir.
Hiyerarşi, aynı tüzel kişilik içindeki idari birimler arasında kurulan üst-alt ilişkisini ve bu ilişkiden doğan denetim yetkisini ifade eden temel bir idare hukuku kavramıdır. Hiyerarşi, merkezi idarenin iç düzenini sağlayan, üst makamların alt makamlar üzerinde emir verme, yönlendirme, denetleme ve yaptırım uygulama yetkisine sahip olduğu dikey bir yapılanma modelidir.
Hiyerarşi ilişkisi, idarenin bütünlüğünü sağlayan iki temel araçtan biridir (diğeri idari vesayettir). Merkezi idare, taşra teşkilatı da dahil olmak üzere kendi bünyesindeki tüm birimler üzerinde hiyerarşi yetkisine sahiptir. Bu yetki, kanuni bir düzenlemeye gerek kalmaksızın doğrudan doğruya var olan "doğal" bir yetkidir.
Hiyerarşi kavramı Anayasa'da doğrudan düzenlenmemekle birlikte, birçok anayasal hükümden dolaylı olarak çıkarılır. AY m.123/1'deki idarenin bütünlüğü ilkesi, hiyerarşinin anayasal temelini oluşturur. AY m.104 uyarınca Cumhurbaşkanı yürütme yetkisini kullanır ve yürütme organının en üst hiyerarşik amiridir.
AY m.137'de ise hiyerarşi ilişkisinin sınırı çizilmiştir: "Kamu hizmetlerinde herhangi bir sıfat ve suretle çalışmakta olan kimse, üstünden aldığı emri, yönetmelik, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, kanun veya Anayasa hükümlerine aykırı görürse, yerine getirmez ve bu aykırılığı o emri verene bildirir." Bu madde, hiyerarşik itaat yükümlülüğünün hukuka uygunlukla sınırlı olduğunu gösterir.
| Kriter | Hiyerarşi | İdari Vesayet |
|---|---|---|
| Uygulama alanı | Aynı tüzel kişilik içi | Farklı tüzel kişilikler arası |
| Kanuni dayanak | Gerekli değil (doğal yetki) | Mutlaka gerekli |
| Kapsam | Genel ve geniş | Sınırlı ve istisnai |
| Emir verme | Var | Yok |
| Yerindelik denetimi | Var | Kural olarak yok |
| Kararı değiştirme | Var | Kural olarak yok |
| Astın yerine geçme | Var | Yok |
AY m.137, hiyerarşik itaat yükümlülüğüne önemli sınırlar getirmiştir. Kamu görevlisi, üstünden aldığı emri hukuka aykırı görürse yerine getirmeyebilir. Ancak üst emri yazılı olarak yenilerse, kamu görevlisi bu emri yerine getirmek zorundadır ve sorumluluk emri verene aittir. İstisna olarak, konusu suç teşkil eden emirler hiçbir surette yerine getirilemez; yerine getiren de sorumluluktan kurtulamaz. Askeri hizmetlerin gerektirdiği istisnalar ise ayrıca kanunla düzenlenir.