Kamu hizmetlerinin merkezi idare dışındaki kamu tüzel kişileri tarafından yürütülmesi ilkesidir (AY m.123). İl özel idareleri, belediyeler ve köyler mahalli yerinden yönetim kuruluşlarıdır.
Yerinden yönetim, belirli kamu hizmetlerinin merkezi idare dışında, ayrı bir tüzel kişiliğe sahip kuruluşlar tarafından özerk biçimde yürütülmesi esasına dayanan idari teşkilatlanma ilkesidir. Bu kuruluşlar kendi organlarıyla karar alır, kendi bütçelerini yönetir ve merkezi idareden bağımsız hareket edebilirler. Yerinden yönetim, demokratik katılımı artırmak ve yerel ihtiyaçlara daha hızlı yanıt vermek amacıyla geliştirilmiş bir ilkedir.
Türk hukukunda yerinden yönetim iki ana kategoride incelenir: yer yönünden yerinden yönetim (mahalli idareler) ve hizmet yönünden yerinden yönetim (kamu kurumları). Yer yönünden yerinden yönetim kuruluşları belediyeler, il özel idareleri ve köylerdir. Hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşları ise üniversiteler, TRT, KİT'ler gibi belirli bir kamu hizmetini yürütmek üzere kurulan kurumlardır.
Yerinden yönetim ilkesi, AY m.123/2'de "İdarenin kuruluş ve görevleri, merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır" hükmüyle doğrudan anayasal güvence altına alınmıştır. Mahalli idarelere ilişkin temel düzenleme AY m.127'de yer almaktadır. Bu maddeye göre mahalli idareler; il, belediye veya köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları seçimle belirlenen kamu tüzel kişileridir.
AY m.127/2, mahalli idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkilerinin yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenleneceğini belirtir. AY m.127/5 ise merkezi idarenin mahalli idareler üzerindeki vesayet yetkisini düzenler. Hizmet yerinden yönetim kuruluşları ise AY m.130 (üniversiteler), AY m.133 (TRT) gibi özel maddelerde düzenlenmiştir.
| Tür | Örnekler | Anayasal Dayanak | Karar Organı |
|---|---|---|---|
| Yer yönünden (mahalli) | Belediye, İl Özel İdaresi, Köy | AY m.127 | Seçimle belirlenir |
| Hizmet yönünden (fonksiyonel) | Üniversiteler, TRT, KİT'ler | Özel maddeler | Kanunla belirlenir |
| Kriter | Merkezden Yönetim | Yerinden Yönetim |
|---|---|---|
| Tüzel kişilik | Devlet tüzel kişiliği | Ayrı tüzel kişilik |
| Karar alma | Merkez organları | Özerk organlar |
| Bütçe | Genel bütçe | Ayrı bütçe |
| Denetim | Hiyerarşi | İdari vesayet |
| Personel | Merkeze bağlı | Kendi personeli |
| Esneklik | Düşük | Yüksek |
Anayasa Mahkemesi, yerinden yönetim ilkesinin özünü koruyacak biçimde kararlar vermiştir. Mahkeme, mahalli idarelerin özerkliğini zedeleyecek düzenlemeleri Anayasa'ya aykırı bulmuş, ancak idari vesayet yetkisinin kullanılmasını meşru görmüştür. Özellikle belediyelerin görev ve yetki alanlarının kanunla daraltılmasına ilişkin davalarda, yerinden yönetim ilkesinin korunması gerektiğini vurgulamıştır. Mahkeme ayrıca, mahalli idarelerin karar organlarının seçimle belirlenmesi zorunluluğunun demokratik meşruiyet açısından vazgeçilmez olduğunu belirtmiştir.